Бірінші мәселе - Ташкент қаласы
Ұлттық тұтастық мәселесі және кеңестік саясаттың қайшылығы
ХХ ғасырдың басында қазақ жеріндегі мемлекеттілік үшін күрес күрделі сипат алды. В.И. Лениннің идеясына сүйенген Орта Азиядағы ұлттық-мемлекеттік межелеу бастамасы қазақ саяси басшылығының ұстанымдарымен әрдайым үйлесе бермеді.
Мұстафа Шоқай және «Тұтас Түркістан»
Мұстафа Шоқайдың «Тұтас Түркістан» идеясы Орта Азиядағы түркі халықтарын бір ортақ саяси кеңістікке біріктіруге бағытталды. Алайда кеңестік билік бұл жобадан қатты қауіптенді. Шоқайдың байқағанындай, большевизм Түркістанда ұлттық тұтастық пен ұлттық мемлекеттіліктің қалыптасуынан қауіптеніп, оны қандай жолмен болса да болдырмауға ұмтылды.
Тұтастықты әлсіретудің «төте жолы» ретінде Орта Азиядан алдымен Қазақстанды (оның Орта Азиялық бөлігімен қоса) бөліп алу, сөйтіп қазақтарды бауырлас халықтардан ажыратып, алшақтату ұсынылғаны айтылды.
Тұрар Рысқұловтың бағыты және саяси шектеу
Тұрар Рысқұловтың идеялары да осы логикамен үндесті: ол Түркістан Республикасын құру үшін табанды күресті. Бірақ РКП(б) Орталық Комитеті оны межелеу процесіне қарсы тұлға деп қабылдап, 1924 жылдың соңына таман Монғолияға елші ретінде ауыстыруға ұмтылды. Бұл қадамды межелеу саясаты толық қарқын алмас бұрын ықпалды қарсыласты республикадан алыстату әрекеті ретінде түсіндіруге болады.
Ұлттық-мемлекеттік межелеу: мақсат, қатысушылар және принциптер
Түркістан Республикасы Кеңестерінің ХІІ съезі кезінде Орта Азияда ұлттық-мемлекеттік межелеу саясаты іс жүзінде жүзеге аса бастады. 1923 жылдың соңына қарай бұл бағыт тұрақты сипат алды. РКП(б) Орталық Комитетінің алдында үш республиканың аумағын қайта межелеп, оларды жеке ұлттық республикаларға жіктеу міндеті тұрды.
Процестің күрделілігі
- Халықтардың тарихи байланыстары терең, қоныстануы аралас әрі тығыз болды.
- Экономикалық орталықтар мен елді мекендерді бөлу жиі тығырыққа тірелді.
- Экономика мен ұлттық құрамға қатысты статистика жеткіліксіз әрі даулы еді.
КСРО тәжірибесіндегі үш принцип
- Ауданның табиғи-тарихи жағдайының біртектілігі.
- Экономикалық құндылықтар.
- Халықтың ұлттық-мәдени және тұрмыстық жағдайларының біртектілігі.
Орындаушылар мен өкілдер
Межелеуді тікелей жүзеге асырушы Орта Азия бюросында И. Зеленский, Я. Рудзутак, К. Бауман, Ф. Карклин секілді қызметкерлер болды. Өзбек тарапынан А. Икрамов, Ф. Ходжаевтар, ал қазақ тарапынан С. Қожанов, С. Меңдешев, Т. Жүргенов секілді қайраткерлер ат салысты.
Процестің барысы баспасөзде үздіксіз жарияланып, үгіт-насихат жұмыстары белгілі бір бағытта жүргізілді.
Түркістан қазақ аймақтарының ҚазАКСР-ға қосылуы және аумақ өлшемдері
Ұлттық-мемлекеттік межелеу барысында Түркістан АКСР-ның Қазақ АКСР-ына қосылуы айрықша маңызды болды. Түркістанның Сырдария және Жетісу облыстарындағы қазақтар басым өңірлер Қазақстан құрамына өтуі тиіс еді.
1924 ж. ақпан дерегі
602 713
кв. верст — Қазақстанға өтетін аумақ (Сырдария + Жетісу)
Салыстыру үшін
380 325
кв. верст — Түркімен КСР аумағы
Салыстыру үшін
158 980
кв. верст — Өзбек КСР аумағы
Тезистер және статистикаға сенім дағдарысы
Межелеу барысын негіздеуге арналған баяндама тезистері дайындалып, талқылауларда бағдар ретінде пайдаланылды. Тезистердің бір нұсқасы Оңтүстік Қазақстан облыстық мемлекеттік мұрағатында (243-қор) сақталғаны көрсетіледі.
Онда 1920 жылғы статистикалық деректерде қателіктер көп екені, оларды революцияға дейінгі деректермен салыстыра пайдалану қажеттігі айтылды. Кейбір болыстарда (Ташкент уезіне қарасты) 1911 жылы «қазақ (қырғыз)» деп көрсетілген ауылдық қоғамдар 1920 жылғы санақта «өзбек» болып жазылғаны, бірқатар қазақ ауылдары мүлде тіркелмей қалғаны, ал қала тұрғындарының екі мәрте есепке ілінуі тәрізді мысалдар келтірілді.
Бұған қоса көшпелі қазақтардың бір бөлігі тізімге ілінбей қалуы мүмкін екені де атап өтілді.
Ташкент дауы: демография, тарих және саяси өлшем
Ташкент қаласы және оған тартыла қаралатын Ташкент пен Мырзашөл уездерінің қай республикаға тиесілі болатыны ең даулы мәселелердің біріне айналды. Қазақ та, өзбек те тарап бұл орталықты өзіне қосуды көздеді. Қазақ жағынан ұсынылған логика бойынша, кеңестік аудандастыру және ұлт саясаты жағдайында орталықтың қай мемлекетке жататыны оның экономика, саясат және мәдени өмірдегі рөліне қарай бағалануы тиіс еді.
Ташкенттің тарихи «көпқабатты» сипаты
- 751 жылдан бастап деректерде аталады; бастапқыда саудагерлер қаласы ретінде сипатталады.
- Түркілер дәуірінде сауда-экономикалық орталыққа айналды.
- 1598–1798 жылдары Қазақ хандығы құрамында болғаны көрсетіледі.
- Қоқан кезеңі, кейін отаршылдыққа қарсы қорғаныс күрестерінде қазақтардың қатысуы аталады.
Этникалық топтар туралы пікірталас: «құрама» және «сарт»
Қаланың этникалық құрамын талдауда құрамалар мен сарттар мәселесі дауға айналды. Құрамалардың ішкі түбірінен қазақтың үш жүзіндегі көптеген рулардың кездесетіні айтылса да, ұзақ талқылаудан кейін олар жеке этникалық топ ретінде қалдырылды. Даулы аймақтарда құрамалардың саны мен таңдауы кей сәттерде шешуші рөл атқарғаны көрсетіледі.
Сарттарға қатысты: олардың тегі түркі және иран тектес құрамалардың араласуынан қалыптасқаны, тілі түркіге жақын екені айтылады. Дегенмен Өзбек КСР өкілдері сарттарды өзбекке туыстас ретінде дәлелдеуге тырысқан.
Санақ пен үлес: уезд және қала айырмасы
Келтірілген статистикалық деректер бойынша Ташкент уезінде қазақтар үлесі жоғары болғаны, ал қаланың өзінде өзбектер басым болғаны айтылады. Сонымен бірге, Ташкент қаласын қоршаған елді мекендерде қазақ халқының саны басым шыққаны көрсетіледі.
Мырзашөл уезі (1920 ж. санақ, шамамен)
- Қазақтар
- 19 878
- Өзбектер, сарттар, тәжіктер
- 14 576
- Орыстар
- 9 550
Ескерту: қазақ саны кемітіліп көрсетілуі мүмкін деген күдік айтылған.
Ташкент уезі (1911 vs 1920 ж.)
| Топ | 1911 | 1920 |
|---|---|---|
| Қазақтар | 233 583 (61%) | 230 316 (56,7%) |
| Өзбектер | 118 974 (31%) | 101 845 (25%) |
| Құрамалар | 10 236 (5%) | 47 433 (16,5%) |
| Тәжіктер және басқалар | 10 410 (3%) | 17 087 (4,2%) |
Қазақ тарапының уәжі: «қала — тек қала тұрғындарының еңбегі емес»
Қазақ тарапы Ташкент пен Мырзашөл уездерінің мәртебесін шешкенде қала халқының санын шешуші өлшем етпейтінін мәлімдеді. Уәждің өзегі: қалалық орталықтың өркендеуіне оған іргелес өңірлердің де халықтары еңбек сіңірген, сондықтан орталықтың тиесілігін айналасындағы облыстардың демографиялық және шаруашылық байланыстарын ескере отырып айқындау қажет.
Сонымен қатар Ташкент Өзбек КСР-ына өтсе де, қазақтар басым аймақтардың қоршауында «арал» тәрізді қалып қоюы ықтимал екені айтылды.
Қорытынды ұсыныстар және жоспарланған аумақтық құрылым
Тезистердің қорытынды бөлігінде қазақ тарапы бірнеше негізгі тұжырым ұсынды. Олар даулы аймақтарда революцияға дейінгі статистикалық деректерді басым өлшем ретінде қабылдауды және Түркістанның қазақтар шоғырланған территориясын Қазақ АКСР-ына жедел біріктіруді жақтады.
Ұсыныстардың түйіні
- Түркістандағы қазақтар басым аумақтарды Қазақ АКСР-ына біріктіру және орталық ретінде Ташкентті қарастыру.
- Қазақстан құрамына: қазіргі Қазақ АКСР-ы, Жетісу және Сырдария облыстары, Самарқан облысы уезіндегі 6 болыс кіруі.
- Амудария облысын қосу мәселесін Бұхар мен Хорезмді межелеу барысында түбегейлі шешу.
- Жетісудың қара қырғыздар мекендеген бөлігінде Қарақырғыз автономиялық облысын құру.
- Орта Азиядағы көрші кеңестік республикалармен жоғары деңгейде экономикалық байланыс орнату.
Комиссиядағы тартыстар: наразылық хаттары және «ерекше пікір»
Межелеу жұмыстары қым-қиғаш айтыс-тартыспен өтті. Кей кезеңдерде астыртын әрекеттер мен құрамды өзгерту туралы айыптаулар да көтерілді. Мысалы, аумақтық комиссия төрағасы И. Зеленскийге жазылған наразылық хатта әр халықтан комиссияға үш мүшеден енуі тиіс болғанымен, өзбек тарапынан алты өкілдің кіріп кеткені; қазақ өкілдерінің екеуін Ташкентте тұратын екі еуропалық адаммен ауыстыру Ташкент тағдырының алдын ала шешілуіне ықпал еткені айтылды.
Голодностеп каналы және шешімнің өзгеруі
Голодностеп каналы мәселесінде де комиссия ұлттық және экономикалық мақсаттылық принципіне сүйенгені айтылады. 1920 жылғы дерек бойынша бұл ауданда 32% қазақ, 18% өзбек болған. Алдын ала Қазақстанға тиесілі деп шешілгенімен, комиссиядағы наразылықтарға байланысты кейін Өзбекстанға беріліп кеткені көрсетіледі.
1924 ж. 8 қыркүйектегі ұжымдық наразылық
Аумақтық комиссияның 9 мүшесі қол қойған наразылық хат 1924 жылы 8 қыркүйекте Ташкентте жазылып, РК(б)П ОК-нің Орта Азия бюросына жолданды. Авторлар қатарында қазақ, түркімен және қырғыз өкілдері болды. Алайда бұл хат та шешімдерге айтарлықтай ықпал ете алмады.
Қазақ өкілдерінің «ерекше пікірі»: отырықшы қазақтарды «өзбек» деп тану қатесі
Одан кейін қазақ өкілдері жеке «ерекше пікір» жариялап, межелеу кезінде қауіпті тенденция қалыптасқанын мәлімдеді: қазақтарды тек көшпелі деп, ал отырықшы қазақтарды «өзбек» ретінде есептеу. Бұл ұстанымның принциптік тұрғыдан қате әрі жол беруге болмайтыны айтылды.
Сондай-ақ Шыршық ауданының қазақтар тұратын болыстықтары (Қытайтөбе, Тойтөбе, Жалалтөбе, Ғайбаты, Османата, Майдантал) Өзбекстанға қосылып кеткені ұлттық межелеудің түбірлі принципін бұзады делінді. Өйткені бұл шешім Ташкент уезіндегі қазақтардың мәдени және экономикалық тұрғыдан тұрақты бөлігін бөліп тастап, болашақ қазақ мемлекеттілігінің орнығуына кедергі келтіреді деген уәж алға тартылды.
Ерекше пікір білдіргендер қатарында С. Меңдешев, С. Қожанов, С. Есқараев, Әлібеков және Серғазиевтер аталады. Бұған қарамастан, қазақ, түркімен, қарақалпақ және қырғыз тараптарының біріккен наразылығы Орта Азия бюросының ұстанымын өзгерте қойған жоқ. Керісінше, қазақ өкілдері «ұлтшыл», «бұрмалаушы» сияқты айыптауларға ұшырағаны айтылады.
Қазақстан органдарының қатысуы: кеш басталған үйлестіру және орталық мәселесі
Аумақтық комиссияда нәтижеге жете алмаған қазақ өкілдері күресті енді РК(б)П Қазақ обкомы, Қазақ Орталық Атқару Комитеті және Қазақ Халық Комиссарлар Кеңесі арқылы жалғастырды. Бұл кезде Қазақ АКСР-ның астанасы Орынбордың Орта Азиядағы процестерден шалғайда жатуы ақпараттың кешігіп жетуіне әкеліп, жағдайды күрделендірді.
Алғашқы мәжіліс және Ревком құру
РК(б)П Қазақ обкомы төралқасының межелеу мәселесіне арналған алғашқы мәжілісі 1924 жылы 8 шілдеде өтті. Мәжілісте Түркістан Республикасынан Қазақ АКСР-ына өткен жерлерді басқару үшін Революциялық комитет (Ревком) құру туралы қаулы қабылданды.
- Төраға: С. Меңдешев.
- Төраға орынбасарлары: Әлібеков, Есқараев.
- Мүше-кандидаттар: Қожанов, Ізбасаров, Мыңбаев.
Қазақстан орталығын көшіру туралы шешім
Сол мәжілісте Қазақстан орталығын Орынбордан қазақтар басым орналасқан өңірге көшіру жөнінде қаулы қабылданды. Өзге қала лайықталып қайта құрылғанша, РК(б)П ОК-нен уақытша «пәтер» ретінде Ташкент қаласын пайдалануға рұқсат сұрау ұсынылды.
1924 жылғы 26 шілдеде Қазақ ОАК төрағасы әрі аумақтық комиссиядағы қазақ қосалқы комиссиясының төрағасы, сондай-ақ Түркістаннан өткен аудандарды басқару үшін құрылған ревкомның төрағасы С. Меңдешевтің қызметтері осы процестің әкімшілік-саяси өзегіне айналғаны аңғарылады.
Жалпы түйін
Орта Азиядағы ұлттық-мемлекеттік межелеу тек әкімшілік шекара сызу емес, тарихи жады, демографиялық есеп, экономикалық байланыс және саяси ықпал тоғысқан күрделі процесс болды. Қазақ зиялылары ұсынған федерациялану, тұтастану және орталықтарды әділ өлшеммен бағалау идеялары толық қолдау таппады. Ал Ташкент мәселесі — осы қайшылықтардың ең шоғырланған көрінісі ретінде ұзақ дау мен қарсылықтың өзегіне айналды.