Жүсіп Баласағұнның Құтты білік туралы қазақша реферат
Жүсіп Баласағұн және «Құтты білік»
Жүсіп Баласағұн шамамен 1015–1016 жылдары Шу өзенінің бойындағы Баласағұн қаласында дүниеге келген. Ол тарих, математика, астрономия секілді ғылым салаларын меңгеріп, араб және парсы тілдерін игерген энциклопедиялық білімді ғұлама ретінде танылады.
Баласағұнның есімін әлемге әйгілеген негізгі мұрасы — «Құтты білік» дастаны. Ақын бұл еңбекті Баласағұнда бастап, Қашқарда жалғастырып, 18 ай ішінде аяқтаған. Дастан 1070 жылы, автордың 54 жасында жазылып бітеді.
Тарту етуі және берілген атақ
«Құтты білік» Қарахан әулетінің әміршісі Табғаш Қара Боғраханға тарту етіледі. Сол үшін Жүсіп Баласағұнға «Хас хаджиб» атағы беріледі.
Бұл аристократиялық лауазым бас кеңесші немесе бас уәзір мәнін білдіреді.
Тілдік сипаты және тарихи ахуал
Дастан Қарахан мемлекетінде өмір сүрген түркі тайпаларының бәріне түсінікті ортақ түркі тілінде жазылған. Қарахан мемлекеті X ғасырда қалыптасып, Қарлұқ мемлекетінің заңды жалғасы саналады.
XI ғасырдың орта тұсында ел ішінде уәлаяттар арасында қақтығыстар күшейіп, тыныштық бұзылады. Билік басындағы адамдардың өзара қатынастары қайшылыққа толып, басқару ісі күрделене түседі. Халықтың тұрмыс деңгейі төмендеп, қоғамдық тұрақсыздық тереңдейді.
Осындай жағдайда мемлекет басқарудың жауапкершілігін, әділет пен парасат қағидаларын таразылайтын, қоғамға бағыт-бағдар беретін мәні зор туынды ретінде «Құтты білік» дүниеге келді.
«Құтты біліктің» нұсқалары және зерттелуі
«Құтты біліктің» бүгінге жеткен үш қолжазба нұсқасы белгілі. Бұл нұсқалар арқылы дастанның мәтіні салыстырылып, ғылыми айналымға түсті, аудармалары жасалды және түркологияда кең көлемде зерттелді.
Вена (Герат) нұсқасы
- 1439 жылы Герат қаласында ұйғыр жазуымен көшірілген.
- Көшірген адам: Хасан Қара Сейіл.
- XIX ғасырдың басында Иозеф Хаммер-Пургшталл Стамбулда жергілікті Әбдірзақ Шайхзададан қолжазбаны алып, Вена кітапханасына тапсырған.
Каир нұсқасы
- Араб әрпімен көшірілген.
- 1896 жылы неміс ғалымы Б. Морис тапқан.
Наманган нұсқасы
- 1913 жылы өзбек ғалымы А. Ваитова тапқан.
- Араб әрпімен жазылған; зерттеушілер оны мазмұны жағынан толығырақ деп есептейді.
Ғылыми зерттеу және аудармалар
Дастанды ғылыми тұрғыдан жүйелі зерттеу академик В.В. Радлов еңбектерінен кейін қарқын ала бастады. 1911 жылы Қазанда жарық көрген Қ. Халидовтың «Тауарих хамса» кітабында «Баласағұн» және «Құтты білік» атауларының мағынасына түсіндірмелер берілді.
1947 жылы дастанның ғылыми тұрғыдан біріздендірілген желісі жасалды. 1970 жылы Ленинградта өткен IV түркология конференциясында «Құтты білікті» жүйелі әрі жан-жақты зерттеу қажеттігі ерекше аталды.
С.Е. Малов дастаннан үзінділерді алғаш рет орыс тіліне аударды. Н. Гребнев 1971 жылы еркін аударма жасап, оны «Бақытты болу ғылымы» деген атаумен жеке кітап етіп жариялады.
Үш қолжазбаның мәтіндерін сын елегінен өткізіп, іргелі еңбек жасаған ғалым — В.В. Арат. Ал дастанның толық мәтінін 1983 жылы С.Н. Иванов аударып, «Благодатное знание» атауымен бастырып шығарды.
Баласағұн мұрасын және оның дәуірін зерттеуге көптеген ғалымдар үлес қосты. Қазақ тіліне аударып, ғылыми зерттеу жүргізгендер қатарында А. Егеубаев, Б. Сағындықов, Ә. Құрышжанов аталады.
Қазақша аудармалар
- 1986 жылы А. Егеубаев аударып, жеке кітап етіп шығарды; еңбек 2007 жылы қайта басылды.
- Зерттеушілер А. Егеубаев аудармасын түпнұсқаға мейлінше жақын нұсқалардың бірі деп бағалайды.
- Ә. Құрышжанов аудармасы 2005 жылы қазақ тілінде жарық көрді.
Әдеби-танымдық зерттеулер
Қазақ әдебиеттануында дастанға қатысты пайымдар мен талдаулар да кеңейді. Мәселен, А. Егеубаев «Кісілік кітабы», «Құлабыз» еңбектерінде, ал М. Мырзахметов «Абай және Шығыс» атты зерттеуінде шығыстық дәстүр мен рухани сабақтастық мәселелерін көтеріп, өз үлесін қосты.
Мәтіннен мысал
Тәңірі адамдарды жаратты, ардақ етті,
Оған өнер, білім, ақыл, ой берді.
Көңіл берді, тілін сайратты.
Ұят берді — мінезі мен қылығы түзелсін деп.
Білім берді — адам биікке көтерілсін деп.
Ақыл берді — түйін шешілсін деп.
Құдай кімге ақыл, ой, білім берсе,
Мың сан ізгілікке қол созады.