Қазақша рефераттар

Аудан жері негізінен жазық

Жалпы мәлімет

Отырар ауданы — облыстың батысында орналасқан әкімшілік-аумақтық бірлік. Аудан 1935 жылы құрылған. Жер аумағы 18,1 мың шаршы шақырым, бұл облыс аумағының 15,4%-ын құрайды. Халқы — 55,2 мың адам.

Аудандағы 43 елді мекен 11 ауылдық округке біріктірілген. Аудан орталығы — Шәуілдір ауылы.

Құрылған жылы
1935
Жер аумағы
18,1 мың км²
Халық саны
55,2 мың
Аудан орталығы
Шәуілдір

Жер бедері және табиғи аймақтар

Аудан жері негізінен жазық. Оның басым бөлігін Қызылқұм құмды алқабы және Сырдария өзенін бойлай жатқан Шардара даласы алып жатыр.

Ең биік жері Қарақтау жотасында орналасқан: Қарамола тауының биіктігі — 388 метр. Қарақтау оңтүстіктен солтүстікке қарай доға тәрізді иіліп, шамамен 50 км-ге созылады.

Қызылқұм ерекшеліктері

  • Көптеген құдықтар: Қасымбет, Дүйсенбай, Дәуренбек және т.б.
  • Жайылымға қолайлы қоныстар: Алтынжал, Үрме және т.б.
  • Қыстаулар: Есенгелді, Босаға, Орынбай және т.б.

Өсімдік жамылғысы

  • Қарақтаудың батысы мен Қызылқұмның шығысында сексеуіл тоғайлары таралған.
  • Өзен аңғарларында шілік-жиделі тоғайлар қалыптасқан.
  • Құмтөбелер арасындағы грунт суы жақын жерлерде шұраттар кездеседі.

Геологиялық құрылым және пайдалы қазбалар

Ауданның жер қыртысы Тұран плитасының эпигерциндік құрылымынан түзілген. Жер беті төрттік жүйенің аллювийлі шөгінділерімен жабылған.

Жер қойнауында құрылыс материалдары барланған.

Климат

Қыс

Жұмсақ әрі қысқа.

Қаңтар

Орташа температура: −3…−5°C.

Шілде

Орташа температура: 27…29°C.

Жауын-шашын

Жылына 170–300 мм.

Жел режимі

Жел көбіне оңтүстіктен және оңтүстік-шығыстан соғады. Орташа жылдамдығы — 4–6 м/с.

Су ресурстары

Аудан арқылы Сырдария өзені және оның оң саласы — Арыс өзені ағып өтеді. Солтүстігінде жазда құрғап қалатын шағын тұзды көлдер (Ұзынқұдық, Арыстанды және т.б.) мен батпақты Шошқакөл аумақтары кездеседі.

Арыс өзенінен Арыс каналы және бірнеше шағын тоғандар жүргізілген.

Жерасты сулары

  • Сырдария мен Арыс аңғарында: 2–5 м тереңдікте.
  • Қызылқұм өңірінде: 5–8 м, кейде 8–12 м.

Артезиан сулары

Палеоген–неоген қабаттарында жатады: әдетте 30–50 м, кейде 80 м тереңдікте.

Топырақ және өсімдіктер

Ауданның топырақ жамылғысы негізінен сұр топырақтан тұрады. Сырдария мен Арыс аңғарларында шалғынды сұр, ал Қызылқұмда құмдауытты сұр топырақ қалыптасқан.

Өсімдіктерден шөлге тән баялыш, күйреуік, теріскен, көкпек кең таралған. Құмды өңірлерде сексеуіл тоғайлары, өзен аңғарларында шілік-жиделі тоғайлар өседі.

Дәрілік өсімдіктер

Дәрмене жусаны, қара меңдуана, тұмаршөп өседі.

Халық және қоныстану

Аудан халқының негізгі бөлігін байырғы тұрғындар — қазақтар құрайды (99,7%). Халық көбіне Сырдария бойына және ауданның шығысындағы Арыс өзені аңғарына шоғырланған.

Орташа халық тығыздығы — 1 шаршы шақырымға 3,0 адам.

Ірі елді мекендер

Шәуілдір

8,8 мың адам

Темір

4,3 мың

Көксарай

4,2 мың

Арыс

3,0 мың

Балтакөл

2,9 мың

Маяқұм

2,6 мың

Шаруашылық және экономика

Аудан негізінен мал шаруашылығына маманданған. 1996 жылға дейін мұнда етті-сүтті бағыттағы 8 кеңшар және 1 асыл тұқымды мал зауыты жұмыс істеді.

Бұрынғы кеңшарлар негізінде ауданда шаруашылық жүргізуші субъектілердің жалпы саны 3420-ға жетті: заңды тұлғалар — 487, жеке тұлғалар — 2933, шаруа қожалықтары — 2569, жеке кәсіпкерлер — 364.

Ауыл шаруашылығы жерлері

Жарамды жер
1692 мың га
Жыртылатын жер
15,8 мың га
Көпжылдық ағаштар
256 га
Шабындық
15,5 мың га
Жайылым
16,48 мың га

Өндіріс және егіншілік көрсеткіштері

2003 жылы аудан өнеркәсібі 1191,0 млн теңгенің өнімін өндірді. Бұл 2002 жылмен салыстырғанда 4,4 есе көп.

2003 жылы барлық санаттағы шаруашылықтар бойынша егіс аумағы 15,8 мың га болды. Оның ішінде мақта — 7905 га, жүгері — 3269 га.

Мал басы (2004 жылғы 1 қаңтар)

Ірі қара

19,1 мың

Қой-ешкі

163,5 мың

Жылқы

5,4 мың

Түйе

1264

Тіркелген субъектілер

  • Өнеркәсіпте — 13
  • Ауыл шаруашылығында — 590
  • Құрылыста — 1
  • Көлік және байланыста — 3
  • Саудада — 180
  • Басқа кәсіпкерлік салаларында — 16

Инвестиция және инфрақұрылым (2003)

2003 жылы ауданда 496,3 млн теңгенің күрделі қаржысы игерілді. Сол жылы тораптық су құбыры толық іске қосылып, Арыстан баб мешіті қайта жөндеуден өтіп, пайдалануға берілді.

Әлеуметтік инфрақұрылым

Білім беру

  • 1 кәсіптік-техникалық мектеп
  • 45 жалпы білім беретін мектеп
  • 1 мектеп-интернат

Мәдениет

  • 11 клуб
  • 1 мәдениет сарайы
  • 1 музей
  • 15 кітапхана

Денсаулық сақтау

  • 9 аурухана
  • 28 фельдшерлік-акушерлік пункт
  • 6 ауылдық амбулатория

Тарихи-мәдени мұра және география

Аудан аумағында көне қалалар мен қорғандардың орындары көптеп кездеседі. Әсіресе «Арыстан баб» кешені кеңінен танымал және ол осы аудан аумағында орналасқан.

Шәуілдір ауылынан Шымкент қаласына дейінгі қашықтық — 142 км.