АКЦИЗ САЛЫҒЫН АЛУДЫ ЖЕТІЛДІРУДІҢ ЖОЛДАРЫ туралы қазақша реферат
Акциз салығын алуды жетілдірудің жолдары
Дамыған елдерде акциз салығын жетілдіру бірқатар объективті факторлардың ықпалымен анықталады. Олардың қатарында өндірістік қатынастар мен әлеуметтік-экономикалық жағдайларға мемлекеттің салық жүйесі арқылы әсер етуі бар. Тұтыну деңгейі мен бюджет кірісін қалыптастыру мүмкіндіктері арасындағы қайшылық салық жүйесін құрудың өзегіне айналады.
Мемлекеттік шығындарды оңтайландыру және салық түсімдеріне тәуелділікті азайту бағыттары тұрақты түрде іздестіріледі. Бұл ізденістер салық әкімшілендіруін жеңілдету, әділеттілікті күшейту және экономикалық ынталандыруды сақтау сияқты міндеттермен тығыз байланысты.
Нарықтық экономика елдеріне тән салықтық түйткілдер
1) Жүйенің күрделілігі және әкімшілік шығындар
Салық жүйесі салық төлеушіге түсініксіз, ал салық органдарына басқаруы қиын болғанда әкімшілік шығындар өседі. Бұл жағдай жалтарудың түрлі тәсілдерін көбейтеді.
2) Жеке табысқа салық салудағы әділетсіздік қаупі
Жеке табыс салығының құрылымы дұрыс теңгерілмесе, салық ауыртпалығы қоғам ішінде әділетсіз бөлінеді.
3) Жоғары ставкалардың ынталандыруға кері әсері
Жоғары ставкалар еңбек ету және инвестициялау ынтасын әлсіретіп, көлеңкелі экономиканың ұлғаюына, қор жинаудың қиындауына әкелуі мүмкін.
4) Инвестициялық шешімдердің бұрмалануы
Салық салу кәсіпорындарды қаражатты экономикалық логикадан гөрі салықтық себептермен бөлуге мәжбүрлейді. Бұл күрделі қаржы салудың сапасына және шектеулі ресурстарды тиімді бөлуге кері ықпал етеді.
Осы мәселелердің түбірінде салық жүйесінің жетілмеген тұстары жатыр. Дегенмен мемлекеттік шығындарды қаржыландыру қажеттілігі бұл проблемаларды шешуді кейінге қалдыруға мүмкіндік бермейді.
Қазақстан және Батыс: ұқсас модель, өзге нәтиже
Қазақстан толыққанды дамыған нарықтық экономика деңгейіне әлі жеткен жоқ. Бұған қаржы механизміндегі сапалық өзгерістердің баяу жүруі және қаржы нарығында мемлекеттің рөлінің басымдығы әсер етеді. Жеке кәсіпкерлердің жинақтары мен инвестициялық әлеуеті жеткілікті деңгейде іске қосылмай отыр.
Қазақстанның салық жүйесі сыртқы құрылымы мен салық түрлерінің құрамына қарай көбіне батыстық «модельге» ұқсайды. Алайда Батыста салықтар азаматтар мен кәсіпорындардың нарықтық белсенділігін тежейтін фактор ретінде қарастырылмайды. Айырмашылықтың себебін түсіну үшін экономикалық жағдайларды салыстыру және батыс елдерінің салық саясатының ерекшеліктеріне назар аудару маңызды.
Батыс елдеріндегі контекст
- Негізгі салық төлеуші — табысын көбіне заңды түрде алатын және еңбекақысы банк арқылы түсетін орта тап.
- Экономика жоғары даму сатысында, табыстар өседі, әлеуметтік төлемдердің үлесі едәуір.
- Салық салу көбіне адамның өмірлік қажеттіліктері өтелгеннен кейінгі табысына бағытталады.
Қазақстандағы контекст
- Табыстың бір бөлігі көлеңкелі айналымға жақын, қолма-қол ақшаның үлесі жоғары.
- Өндірістік белсенділік төмен, көптеген кәсіпорындар қаржылық қиындық көреді.
- Салықтар мен міндетті төлемдердің жиынтық әсері кәсіпкерлік пен инвестицияға ауыр тиюі мүмкін.
Бірдей салық түрлері әртүрлі экономикалық ортада әрқилы нәтиже береді. Сол себепті Қазақстанда «көшірме модельді» жергілікті ерекшелікке бейімдеу шешуші мәнге ие.
Салық ауыртпалығы және құрылымдық теңгерім
Батыста қоғамдық өнімнің айтарлықтай бөлігі тікелей жеке тұлғалардың табысы ретінде қалыптасады, ал кейін сол табыстан салық алынады. Бұл тәсіл салық салуды адамның негізгі өмірлік қажеттіліктерін қамтамасыз еткеннен кейінгі қалдық табысқа жақындатуға мүмкіндік береді.
Қазақстанда міндетті төлемдердің жиынтық жүктемесі (әлеуметтік төлемдер, жанама салықтар, кедендік төлемдер және өзге де алымдар) азаматтың нақты сатып алу қабілетіне қысым түсіруі мүмкін. Бұл жерде мәселе тек ставка деңгейінде емес, салық салу базасының ерекшелігі мен төлемдердің жинақталу логикасында.
Тиімді салық жүйесіне қойылатын негізгі талаптар
Инвестицияны қорғау
Өндірісте инвестицияланатын капиталға салық жүктемесін азайту және пайданы қайта инвестициялауды ынталандыру.
Ықшамдылық
Мүмкіндігінше төмен және түсінікті салықтар: әкімшілендіруі жеңіл, тәуекелі аз.
Айқындық
Заң жобаларын талқылауда ашықтық, нормалардың түсініктілігі және болжамдылық.
Жалпы алғанда, табыстан алынатын жиынтық салық жүктемесі тым жоғары болса, кәсіпкерлік ынта мен өндірісті кеңейту құлдырауы ықтимал. Бұл жерде шешім «ставканы көтеру» емес, әділ бөлу мен нақты базаны дұрыс айқындаудан басталады.
Әкімшілендіру, бақылау және заңнаманың тұрақтылығы
Қазақстанда салықтың әділ бөлінбеуі, кейбір топтардың түрлі жолмен төлемнен жалтаруы, ал адал төлеушілерге түсетін ауыртпалықтың ұлғаюы — жүйелік қауіп. Бұл мәселе салықтық бақылау әдістерінің әлсіздігімен де байланысты.
Жиі кездесетін тәуекелдер
- Жалған құжат айналымы және қысқа мерзімде «жоғалып кететін» фирмалар арқылы салықтан жалтару.
- Салық ставкаларын ғана салыстыру арқылы қорытынды жасау: база айырмашылығы ескерілмей қалады.
- Нормативтік актілердің көптігі, түсіндірмелердің жиі өзгеруі және өзара қайшылық.
Заңнаманың жиі өзгеруі белгілі бір деңгейде табиғи құбылыс: экономиканың динамикасы мемлекеттің жедел әрекетін талап етеді. Алайда өзгерістердің шамадан тыс көп болуы салық органдарының жұмысын қиындатып, бизнес үшін болжамдылықты төмендетеді. Нәтижесінде салықтық тәртіпке сенім әлсірейді.
ҚҚС пен акциз сияқты жанама салықтарды енгізу және бақылау да институционалдық дайындықты талап етеді. Тиісті есеп жүйелері мен цифрландыру жеткіліксіз болса, мұндай салықтарды тиімді әкімшілендіру күрделене түседі әрі әлеуметтік сезімталдық артады.
Мемлекеттік саясат басымдықтары және әлеуметтік реформалар
Елдің экономикалық және әлеуметтік саясатының маңызды бағыттарының бірі ретінде салық ауыртпалығын төмендету, зейнетақы мен еңбекақыны арттыру міндеттері атап өтіледі. Бұл шаралар жалпы экономикалық реформалармен қатар жүруі тиіс.
Үкіметке жүктелген негізгі міндеттер (жинақталған түрде)
Индустриялық-инновациялық даму
Экономиканы әртараптандыру, бәсекеге қабілетті салаларды дамыту және кластерлік бастамаларды іске асыру, ұлттық инновациялық жүйе құру.
ШОБ-ты қолдау
Кәсіпкерлік ортаға жаңа көзқарас қалыптастыру, қаржыландыру мен қолжетімді несиелендіру тетіктерін кеңейту.
Аграрлық сектор
Аграрлық бизнесті мемлекеттік реттеу мен қолдау жүйесін нығайту, ауыл шаруашылығын қаржыландыруды ұлғайту.
Қаржы нарығы
Құнды қағаздар нарығын дамыту, зейнетақы жинақ жүйесін жетілдіру, банктердің ашықтығын күшейту және тәуекелдерді реттеу.
Әлеуметтік реформалар
Зейнетақы төлемдерін және бюджет саласы қызметкерлерінің жалақысын кезең-кезеңімен арттыру, ең төменгі жалақыны көтеру сияқты шаралар халықтың әл-ауқатына тікелей әсер етеді.
Акциз жүйесін жетілдіру бойынша ұсыныстар
Қазіргі жағдайда акциз жүйесін түбегейлі қайта құруды мақсат ету әрдайым орынды емес: кез келген күрт өзгеріс қаржылық тұрақтылыққа және салық саясатына деген сенімге әсер етуі мүмкін. Сондықтан жетілдіру «нүктелік» әрі басқарылатын қадамдардан басталғаны дұрыс.
1) Ставкалардың тұрақтылығы және болжамдылық
Акциз ставкаларына жиі өзгерістер енгізу салық төлеушінің жоспарлау қабілетін төмендетеді және әкімшілендіруді қиындатады. Сондықтан ставкалар мүмкіндігінше тұрақты болып, өзгеріс болса алдын ала түсінікті тәртіппен енгізілуі қажет.
2) Жанармай акцизін бақылауды күшейту
Бензин мен дизель отыны бойынша акциздерді тиімді бақылау үшін жанармай құю станцияларында есептеуіш құралдарын (өлшеу және есепке алу жүйелері) орнатып, олардың деректерін салық органдары жүйелі тексеруі керек.
3) Акциз қамту аясын қайта бағалау: жарнама қызметтері
Қазақстан мен АҚШ тәжірибесінде акцизбен қамтылатын бағыттар ұқсас болуы мүмкін. Осы тұрғыдан жарнаманың түрлерін (теледидар, радио және басқа арналар) акциз объектісі ретінде қарастыру — бюджет кірісін ұлғайтудың ықтимал тетігі. Мұндай тәсіл тұтыну мөлшеріне қарай төлеу логикасын күшейтеді.
Дегенмен мұндай шешім қабылданса, оның әлеуметтік-экономикалық салдары, нарыққа ықпалы және әкімшілендіру мүмкіндігі алдын ала толық есептелуі тиіс.
Қорытынды пайым
Салық ауыртпалығын күрт арттыру да, күрт төмендету де әрдайым нәтиже бермейді: ауыртпалықтың өсуі өндірістің тоқтауына немесе көлеңкеге кетуіне, соның салдарынан бюджет түсімінің азаюына әкелуі ықтимал. Сондықтан акцизді жетілдірудің негізгі бағыты — тұрақтылық, бақылаудың сапасы, заңнаманың айқындығы және экономиканың нақты мүмкіндіктеріне бейімделген теңгерімді шешімдер.