Мұнайды айдау көлемі
Бөлістік әдіс: мәні және қолданылу аясы
Шығындарды есепке алудың және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың бөлістік әдісі жаппай өндіріс жағдайында кең қолданылады. Мұнда бастапқы шикізат дайын өнімге дейін тізбекті технологиялық өңдеуден өтеді, ал әр кезеңнің шығыны бөлек есептеледі.
Әдіс шикізат кешенді пайдаланылатын салалар үшін ерекше маңызды: металлургия, химия, мұнай өңдеу және басқа өндірістер.
Мысал: мұнай-газ саласындағы қолданылуы
Мұнай өндіру, өңдеу және маркетинг бағытындағы ірі құрылымдардың бірі ретінде ҚазМұнайГаз тобының қызметін келтіруге болады. Бұл секторда шығындарды кезең-кезеңімен бақылау өндірістік тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді.
- Мұнай өнімдері мен газды көтерме және бөлшек сату.
- Сұйылтылған газды (СУВГ) сату.
- АЖҚС, мұнайбаза, газ толтыру станциялары мен газ толтыру компрессорлық станцияларын пайдалану және жөндеу.
- Мұнай өнімдерін сақтау қызметін ұсыну.
Технологиялық «бөліс» және шығындарды жинақтау логикасы
Дайын өнімді немесе шалафабрикатты шығарумен аяқталатын технологиялық кезең бөліс деп аталады. Бөлістік әдісте өндіріс шығындары әр бөліс бойынша жинақталып есептеледі: кезең, фаза немесе ауысым деңгейінде.
Негізгі принцип
Әр бөлістен кейін шалафабрикат алынады, ал тізбектің соңында дайын өнім қалыптасады. Бөлістердің тізімі технологиялық деректер негізінде белгіленеді: жабдықтардың түрі, өндірістегі үзілістер, шығарылатын шалафабрикат пен өнімнің сипаты және басқа ерекшеліктер ескеріледі.
Сонымен қатар жоспарлау және есепке алу жүйесін құру кезінде аяқталмаған өндірісті есепке алу мен бағалау, сондай-ақ өз өндірісіндегі шалафабрикаттар мен дайын өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау мүмкіндігі алдын ала қарастырылады.
Шығындардың құрамы: тікелей және үстеме шығындар
Тікелей шығындар
Шикізат, негізгі материалдар, шалафабрикаттар, өндіріс жұмысшыларының жалақысы сияқты тікелей шығындар, әдетте, бөлістер бойынша, ал әр бөлістің ішінде өнім түрлері бойынша (шалафабрикат немесе дайын бұйым) есепке алынады.
Үстеме шығындар
Үстеме шығындар бөлістер арасында бөлінеді, кейін әр бөлістің ішінде өнім түрлеріне қайта таратылады. Бұл бөлу көбіне коэффициенттер мен бөлу базалары арқылы (еңбек сағаты, көлем, масса, т.б.) жүргізіледі.
Нормативтік бақылау: ауытқу мен өзгерісті дер кезінде көру
Бөлістік әдісті қолданғанда нормативтік тәсілдің негізгі элементтерін енгізу маңызды: нақты шығындардың ағымдағы нормадан жүйелі ауытқуын анықтау, нормалардың өзгерісін тіркеу және өзгерістің себебін талдау.
Құжаттау талаптары
Жедел есеп беруде тек нақты жұмсалған материалдар мен энергия шығындары ғана емес, сонымен қатар өндірістік тапсырмаға немесе нормаға сәйкес есептелген шығындар да көрсетілуі тиіс. Нәтижесінде:
- процестен ауытқу;
- материалдық құрамның өзгеруі;
- ассортимент пен сорттылықтың әсері
сияқты факторлардан туындайтын қосымша шығындар немесе үнемдеулер дер кезінде көрініс табады.
Екі нұсқа: шалафабрикаттық және шалафабрикатсыз
Шалафабрикаттық нұсқа
Әр бөліс бойынша жеке есептік калькуляция жасалады және оған сол бөліске тиесілі үстеме шығындар қосылады. Бұл тәсіл бөлістердің аралық нәтижелерін (шалафабрикаттарды) бағалау мен бақылауды жеңілдетеді.
Шалафабрикатсыз нұсқа
Бірінші қайта жасауға жұмсалған материалдық және еңбек шығындарына кейінгі қайта жасаулардан туындайтын өңдеу шығындары қосылып, содан соң дайын өнімнің өзіндік құны анықталады.
Есеп регистрлері
Бөлістік әдісте өндірістегі шығындар өндіріс есебінің карточкаларында немесе әр қайта жасауға (бөліске) арналып ашылатын ведомостарда жинақталады.
Кешенді өнім: коэффициенттер арқылы өзіндік құнды бөлу
Бір технологиялық процестің өзінде бір шикізаттан бірнеше сорт немесе маркадағы өнім алынуы мүмкін. Мұндайда әр өнімнің өзіндік құнын анықтау үшін түзету (тарату) коэффициенттері қолданылады.
Мысал: ағаш кесу
Бір шикізаттан кесілген тақтай, кесілмеген тақтай, жаңқа және отындық қалдық сияқты әртүрлі өнімдер алынады. Бұл жағдайда белгілі бір атаудың бірінші сорты өлшем бірлігі ретінде қабылданып, қалған сорттар коэффициенттермен қайта есептеледі.
Мысал: мұнай өңдеу
Мұнай өңдеуде өнім шығымын сипаттайтын коэффициенттер жүйесі қолданылады. Егер бір шикізаттан әртүрлі мұнай өнімдері алынатын болса, онда өңдеу шығындары өнім түрлеріне олардың үлес салмағына сәйкес таратылады, ал жалпы өзіндік құн тарату коэффициенттері арқылы нақтыланады.
Тасымалдау, экспорт және бөлшек сауда: ұйымдастырудың қысқаша көрінісі
Өңдеу және маркетинг
Ішкі және сыртқы нарықта мұнай мен мұнай өнімдерінің маркетингі мен сатылымын ҚазМұнайГаз тобының еншілес ұйымы жүзеге асырады. Экспорттық жөнелтімдердің елеулі бөлігі магистральдық құбыр жүйелері арқылы тасымалданады, бұл әлемдік нарыққа жеткізу экономикасы мен қолда бар квоталарды тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.
- 2010 жылғы мұнай экспорты
- 6 747 мың тонна
- Бөлшек желі (2010.12.31)
- 279 АЖҚС
Ішкі нарық және инфрақұрылым
Ішкі нарықта мұнай өнімдерін бөлшек саудада сату Астана, Алматы қалаларында және елдің солтүстік пен шығыс өңірлерінде орналасқан АЖҚС желілері арқылы жүргізіледі. Ассортиментке жоғары сапалы бензин, дизель отыны және авиакеросин кіреді. Желіні кеңейту жаңа станциялар салу, жұмыс істеп тұрған нысандарды сатып алу және қайта жарақтаумен қатар жүзеге асырылады.
АЖҚС салуда модульдік кешендер, заманауи отын тарату бағандары және озық бағдарламалық шешімдер қолданылып, бұл еңбек өнімділігін арттыруға және сервистің сапасын көтеруге ықпал етеді. (Мәтіндегі жоспарға сәйкес, 2011 жылға қарай желіні 323 АЖҚС-қа дейін ұлғайту көзделген.)
Маусымдық қолдау
Көктемгі егіс және жинау жұмыстары кезеңінде ауыл шаруашылығы өндірушілеріне жанар-жағармай материалдарын төмен бағамен жеткізу тәжірибесі бар. 2010 жылы ауыл шаруашылығының мұқтаждары үшін 422 мың тонна дизель отыны жеткізілген.
Мұнай тасымалдау жүйелері және көлемдер
Қазақстанда мұнайды магистральдық құбырлармен тасымалдау ҚазТрансОйл және Каспий құбыр арнасы консорциумы жүйелері арқылы жүзеге асырылады. 2010 жылы тасымалдаудың шоғырландырылған көлемі 65,83 млн тонна болды (жоспардан 4% жоғары, 2009 жылмен салыстырғанда 3% артық).
Негізгі бағыттар (2010)
- Атырау–Самара: 15,3 млн т (2009 жылға қарағанда 13% төмен).
- КҚК: 29,9 млн т (өсім 7%).
- ҚазТрансОйл жүйесі бойынша: 4,0 млн т (өсім 3,5%).
- Қазақстан–Қытай: 10,1 млн т (өсім 31%).
Өсімге әсер еткен факторлар
- Өндірушілердің мұнай өндіру және құбыр жүйесіне тапсыру көлемдерін ұлғайтуы.
- Құбыр жүйесін пайдалану тиімділігін арттыру (оның ішінде турбуленттілікке қарсы қоспаларды қолдану).
Инфрақұрылым туралы деректер
КҚК құбырының жалпы ұзақтығы 1510 км, оның ішінде қазақстандық учаскесі 452 км.
Тасымалдау компанияларындағы қатысу
ҚазТрансОйл бірқатар жобаларда акционер ретінде қатысады: «МұнайТас» Солтүстік-Батыс құбыр компаниясы (Кеңқияқ–Атырау), «Қазақстан–Қытай Құбыр желісі» (Атасу–Алашанькоу және Кеңқияқ–Құмкөл), сондай-ақ Батуми мұнай терминалы бағытындағы құрылымдар.
Тасымалдау көлемдерінің динамикасы (млн т)
| Атауы | 2010 | 2009 | 2008 | 2007 | 2006 | 2005 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ҚазТрансОйл (100%) | 52,51 | 50,88 | 47,46 | 45,68 | 43,26 | 38,18 |
| Құбыр (50%) | 5,05 | 3,85 | 3,06 | 2,40 | 0,88 | — |
| МұнайТас (51%) | 2,16 | 3,04 | 2,95 | 2,75 | 2,71 | 2,80 |
| Батуми мұнай терминалы (100%) | 6,12 | 6,41 | 7,16 | — | — | — |
| Барлығы | 65,83 | 64,18 | 60,63 | 50,83 | 46,85 | 40,96 |
Ескерту: кестедегі «—» белгісі мәтінде дерек көрсетілмеген жылдарды білдіреді.
Қорытынды
Бөлістік әдіс жаппай және көпсатылы өндірісте шығындарды кезеңдер бойынша дәл тіркеуге, шалафабрикаттар қозғалысын бақылауға және дайын өнімнің өзіндік құнын негізді калькуляциялауға мүмкіндік береді. Нормативтік бақылаумен үйлескенде бұл әдіс ауытқуларды ерте анықтап, басқарушылық шешімдердің сапасын күшейтеді.