Онтология грек тілінен аударғанда онтос
Онтология: болмыс туралы ілім
«Онтология» сөзі грек тілінен аударғанда онтос — болмыс, логос — ілім дегенді білдіреді. Демек, онтология — болмыс туралы ілім. Болмыс — тарихи қалыптасқан, кең мағыналы әрі терең философиялық ұғым. Әр дәуірде өмір сүрген ойшылдар оны көбіне жүйелі философиялық толғаныстардың бастапқы іргетасы ретінде қарастырған. Бұл көзқарас бүгін де өз өзектілігін сақтап отыр.
Болмыс мәселесін түсіну үшін ең алдымен оның адамның шынайы өмірінде қандай түбегейлі орын алатынын ұғыну қажет: адам табиғи және әлеуметтік ортада өмірге келіп, тіршілік-әрекетке араласады және дүниенің бар екеніне әдетте күмән келтірмейді.
Күнделікті айқындықтан философиялық сұраққа дейін
Адамдар табиғат пен қоғамда үздіксіз өзгерістер жүріп жатса да, дүниенің белгілі бір тұрақтылығын аңғарады. Бірақ қоршаған орта бір қалыпта тұрмайды: уақыт өте ол күрделі мәселелерді алға тартып, нақты тіршіліктің көмескі қырларына үңілуге мәжбүр етеді. Осындай сәттерде бұрын бұлжымас әрі күмәнсіз көрінген тіршілік негіздері шайқалып, адамның ойы жаңа арнаға бұрылады.
Дәл осы өмір тудырған күдіктер мен толғаныстар адам санасында болмыс ұғымының қалыптасып, айқындалуына алып келеді.
Ғылыми-техникалық даму және жаһандық тәуекел
Ақыл-ой мен технологияның қарқынды дамуы адамзатқа бұрын-соңды болмаған мүмкіндіктер берді, бірақ сонымен бірге ядролық апат қаупі секілді қауіптерді де күшейтті. Миллиондаған жылдар бойы өмір сүрген адамзат қоғамының жер бетінде аман қалу-қалмауы сияқты мәселе бүгінде бәріміздің алдымызда тұр.
Тарихи күйзелістер және қоғамның өзгеруі
КСРО-ның тарихи тұрғыдан қысқа мерзім ішінде ыдырауы, Компартияның саяси тұғырдан түсуі, бұрынғы одақ республикаларының негізінде тәуелсіз мемлекеттердің қалыптасуы, экономикалық және саяси дағдарыстар мен ұлтаралық қайшылықтар — осылардың бәрі әр адамды заманның мәні туралы терең ойлануға жетеледі.
Бұл құбылыстардың барлығы «дүниенің болмысы» деген ұғыммен тікелей астасады: біз өзгеріс ішінде өмір сүре отырып, дүниенің неге бар екенін және қалай сақталатынын түсінуге талпынамыз.
Болмыс ұғымының түбірі: «болу» және «өмір сүру»
Болмыс ұғымы — философиядағы ең көне әрі ең маңызды категориялардың бірі. Оның қайнар көзі дүниеде болу, өмір сүру тәжірибесіне келіп тіреледі (салыстырыңыз: орыс тіліндегі бытие — быть сөзінен, ағылшын тіліндегі being — to be етістігінен тарайды). Бұл түсінік адамның қоршаған ортаны біртұтас әлем ретінде танып-білуге ұмтылуынан туындаған.
Ортақ белгі
Дүниедегі нәрселердің қасиеттері сан алуан: көк — қызыл, ауыр — жеңіл, дымқыл — құрғақ және тағы басқа. Бірақ олардың бәрін біріктіретін ортақ қасиет бар: олардың болуы, яғни болмысы. Осыны ұқпайынша, әрі қарай талдау жасау мүмкін емес — бұл философиялық ізденістің бастапқы нүктесі.
Тұрақтылық пен өткіншілік: мәңгі нәрсе бар ма?
Философия тарихына үңілсек, ойшылдардың осы тұста үлкен қиындыққа тап болғанын байқаймыз. Өйткені зерделі көзбен қараған адам айнала дүниеден мәңгі өмір сүретін бірде-бір затты таппайды: қарапайым адам да, біртуар тұлға да бұл өмірге келіп, уақыты жеткенде кетеді. Даладағы тас та мыңдаған жылдардан соң құмға, шаңға айналып жоғалады.
Осыдан мынадай түйін шығады: болмыс бейболмысқа ауысып отырады. Өткіншілікті байқаған бабаларымыз дүниені «жалған» деп түсіндірсе, үнді ойшылдары оны «Ұлы сағым — Мая» деп атаған. Ал Гегель болмысты «жоғала бастаған болмыс» ретінде сипаттап, дүниені мәңгілік қалыптасу үдерісі деп түсіндірді.
Болмыстың екі мағынасы: тар және кең түсінік
Тар мағына
Болмыс — адамның санасынан тәуелсіз, одан тыс өмір сүретін объективті материалдық дүние.
Кең мағына
Болмыс — бардың бәрін, өмір суретінің тұтастығын қамтитын ұғым: материалдық дүниемен қатар рухани дүниені де (сананы, ақыл-ойды, жан сезімді) біріктіреді.
Басқаша айтқанда, болмыс — бар болуды, өмір сүруді айқындайтын және шынайы дүниенің барлық түрлерін қамтитын кең ауқымды философиялық түсінік.
Болмыс туралы ой: уақыт, кеңістік және шексіздік
Болмыс туралы ойлау «дүние бүгін бар, сондықтан ол осылай бар» деген қарапайым қорытындымен шектелмейді. Мұнда заңды түрде мынадай сұрақтар туады: дүниенің өткені мен ертеңі қандай? Егер бір жерде бар болса, басқа жерде де, барлық жерде де бар емес пе?
Негізгі пікірталас желісі
- Кей философтар дүниені шексіз, өткінші емес, әрқашан болған және бола береді деп тұжырымдады.
- Енді біреулер дүние болды, бар және бола береді, бірақ кеңістікте де, уақытта да бастамасы мен ақыры бар деп есептеді.
- Осыдан дүниенің тұрақтылығы мен жеке заттардың және адам өмірінің өткіншілігі арасындағы арақатынас мәселесі туындайды.
Сөйтіп, болмысқа қатысты сұрақтардың біртұтас желісі қалыптасады. Бір қарағанда, болмыс ұғымы тым кең болғандықтан, мазмұны көмескі көрінуі мүмкін. Дегенмен, көне заманнан бері оған әртүрлі мағына беріліп, соның нәтижесінде Батыс пен Шығыс дүниесезімі мен дүниетанымындағы айырмашылықтар тереңдей түсті.
Бұл жағдай философияның өмірмен тығыз байланысын, адамзат өркениетінің түп-тамырында жатқанын көрсетеді: болмыс туралы ой — адамның өз өмірін, қоғамын және әлемін түсінуге ұмтылысының өзегі.