Қарақожаның қарғысы
Әлтеке Жидебай Қожназарұлы: дерек, аңыз және тарихи болжам
Қазақ елінің азаттығы үшін күрескен тұлғалардың бірі — Әлтеке Жидебай Қожназарұлы. Ол туралы мәліметтер негізінен қолжазба қорларында және баспасөз материалдарында ғана ұшырасады. Мәшһүр-Жүсіптің Жидебай жайлы жазбалары баспа бетінде жарияланған. М. Ж. Көпеев еңбектерінде батырдың ата-тегі, өмір сүрген ортасы және ел қорғаудағы қызметі баяндалады.
Деректердің сипаты және батыр бейнесі
Тарихи сипаттамаларда Әлтеке Жидебай атақты батыр, Абылай ханның қолбасшыларының бірі ретінде аталады. Мәселен, М. Әбдуіов мақаласында оның майдандағы ұрыс тағдырын шешетін әрі қосымша тың күш ретінде ұсынылатын 5000 қолды басқарғаны айтылады. Алайда ресми жазба деректер әзірге табылмағандықтан, батырдың нақты қай жылдары өмір сүргенін дәл айту қиын.
Өмір сүрген жылдары: бірнеше нұсқа
М. Әбдуіовтің болжамы
«Жасымның жүзге келгені — Алты алаштың алғысы, Қос жанардың сөнгені — Қарақожаның қарғысы», — деген Жидебай сөзіне сүйене отырып, М. Әбдуіов оны 1700–1800 жылдар аралығында өмір сүрген деп топшылайды.
Сонымен бірге ол кейінгі жылдары қойылған моласының көк тасындағы «Туған ж. 1575, қайтыс болған ж. 1675» деген жазуды шындыққа жанаспайды деп есептейді. Өйткені бұл жағдайда Абылай ханның замандасы болған Жидебай Есім ханнан бастап Тәуке хан тұсына дейін өмір сүрген болып шығуы қисынға келмейді.
Т. Ақышевтің пайымы
Т. Ақышев Жидебайды 1713–1815 жылдары өмір сүрген деп есептейді. Ол мына сөзді келтіреді:
«Жидебай батыр болғаным — Абылай ханның батасы, Жоңғар ханды жеңгенім — Қабанбай мен Бөгенбайдың арқасы. Жасымның жүзге жеткені — мұсылманның алғысы, Екі көзімнің кеткені — жоңғарлардың қарғысы».
Осыған сүйене отырып, зерттеуші батыр жүзден асқанда қайтыс болған деген қорытынды жасайды.
Мәшһүр-Жүсіп шежіресіндегі дерек
Мәшһүр-Жүсіп шежіресінде: «Жидебай батыр жеті қатын алған, жүз беске келіп өлген», — деген жолдар бар. Осы дерекке сүйене отырып, батыр 1700–1805 немесе 1713–1818 жылдары ғұмыр кешуі мүмкін деген болжам жасалады.
Шежірелік таратудағы айырмашылық
М. Әбдуіов пен Мәшһүр-Жүсіп шежірелерінде бергі генеологиялық тармақтар ұқсас көрінгенімен, арғы ата-бабаларды таратуда айырмашылық байқалады:
1) М. Әбдуіов нұсқасы
Болатқожа (Қаракесек) — Түйте — Майқы — Айтуған — Әлтеке — Дос — Қожаназар — Жидебай.
2) Мәшһүр-Жүсіп нұсқасы
Қаракесек — Түйте — Майқы — Әлтіке — Дос — Қожаназар — Жидебай.
Мәшһүр-Жүсіп тек шежірелік кестені ғана беріп қоймай, Жидебайдың атасы — Дос батырға да арнайы тоқталады.
Жидебай туралы аңыздық қабат: батырдың айрықша қасиеті
Жидебай жастайынан жетімдікті көріп өседі. 7–8 жасында жорыққа аттанған Қабанбайдан бата алады. Қаракерей Қабанбай оған алмажайымының бірін — «Қызыл түлкі» деп аталатынын — байлайды.
Кейін Абылай хан қазаққа хан көтерілгенде, Жидебай атақты батырлардың бірі әрі қолбасшы ретінде көрінеді. Абылай хан қосын жүргізгенде Үйсіннен Ақ Шабдар атты ат алдыртып, Жидебайға мінгізеді.
Аңыздағы детальдар
- «Қызыл түлкі» алмажайымы арқасында қараңғы түнде, қалың боранда да жолды ашық күндегідей көріп жүргені айтылады.
- Жауын-шашында да біреудің жоғалған пышақ-шақпағын тауып бергені баяндалады.
Бұл мәліметтер Жидебай өмір сүрген әлеуметтік ортаны және Абылай жасағындағы батырдың жоғары бағаланғанын аңғартады. Ал алмажайымға қатысты мотив халық қаһарманына ерекше қасиет дарыту ұғымымен де байланысады.
Сенімдер тоғысы: анимизм, тотемизм және исламдық түсінік
Мәшһүр-Жүсіп аңызында Алатауда ешкім таба алмайтын жерден бір ауылдай елді Жидебай тауып, шауып, көп олжа алады. Сол елдегі Сары қожаның қарғысынан кейін Жидебайдың көзі көрмей қалады.
Аңыздағы бірнеше қабат қатар көрінеді: Жидебайға атасы Дос батырдың аруағы аян беруі (анимизм), алмажайымы — «Қызыл түлкі» (тотемизм), қожаның қарғысы (исламдық түсінік). Бұл — XVIII ғасырдағы қазақ дүниетанымында әртүрлі сенімдердің сабақтасып жатқанын көрсететін белгі.
Жорық бағыты және тарихи сәйкестендіру
Батырдың нақты қай елге және қашан жорық жасағанын дәл анықтау қиын. М. Әбдуіов еңбегінде Жидебай Абылай хан әскерімен бірге барып, бағындыра алмаған Қаратаудағы Қарақожа елін бес мың қол бастап бағындырып қайтады.
Салыстыра қарастырғанда, Жидебай шапқан ел не Алатаудағы белгісіз бір ауылдай жұрт, не Қаратаудағы Қарақожа халқы болып көрінеді. Ал Жидебайдың «Екі көзімнің кеткені — жоңғарлардың қарғысы» деген сөзіне мән берсек, батырдың жоңғарлармен соғысқанын айқынырақ байқаймыз.
Бұл оқиғаның тарихи негізін Абылай ханның 1765–1766 немесе 1770 жылдар шамасындағы Алатау қырғыздарына жасалған жорықтарымен байланыстыруға болады.
Туған жері мен жерленген орны
Мәшһүр-Жүсіп қолжазбасындағы деректерді және Т. Ақышев, Н. Әбдуов зерттеулеріндегі мәліметтерді жинақтай қарастырғанда, Жидебай Қожназарұлы Сыр бойындағы Қаратау өңірінде туған деп түйіндеуге болады.
Ол Сарыарқада, Қарқаралы сыртындағы Қызылтауды ағатын Шеркбай — Нұра өзені бойында дүниеден өткен деген тұжырым бар. Сүйегі қазіргі Жезқазған облысы, Шет ауданы орталығынан 15 шақырым қашықтықта, Ақсу-Аюлы тауының солтүстік-батысындағы мазарға қойылғаны айтылады.