Осыларды ескеріп романдағы кейбір араб - парсы тілінен енген есімдерді түбір есімдер деп алдық
Романдағы түбір тұлғалы есімдер
Романда Иса, Омар, Мұса, Әділ, Манас, Әбді, Мырза, Оспан, Қасен, Асан, Үсен, Баян сияқты есімдер жиі ұшырасады. Мәтіндегі контекст оларды кейіпкерлер мінезі мен жағдайын ашатын көріністер арқылы береді.
Мәтіндегі қолданыс үлгілері
Иса әлі ашулы еді; қысқа ғана жауап қатты. Омар дөң басында тұрған қалың топқа жетті. Кішкене інісі Оспан кіріп келді.
Әділ сияқты бірнеше семіз, қойкөзді Мотышар бар. Қасапшы Қасен бүгін ызаланған күйде. Базаралының әйелі — Өдек.
Баян өлеңнің әнін тыңдауға бара алмаған өкінішін үлкен бір арманындай айтып береді. Исаның екі жетім баласы — Асан мен Үсен.
«Өзінің зорлығынан зор жол бар ма?» — деп Әбді тістене түсіп, кейіп келеді. Айша самаурынды пеш жанына көтеріп қоя салды.
«Манас, тоқта! Былай жүр!» — деп бұйрық етті.
Негізгі тұжырым
Бұл романда келтірілген есімдер түбір тұлғалы есімдер ретінде қарастырылады. Мұндай есімдерді буынға бөліп, бөлшектеуге болмайды.
Екіншіден, бұл есімдер қазақ тілінің төл сөздері болуы да, басқа тілдерден енгенімен төлденіп кеткен нұсқалар болуы да мүмкін. Олар әрі қарай жұрнақ қабылдап, жаңа туынды есімдер жасауға қабілетті.
Мұндай жалаң және күрделі есімдер түркі халықтарының XIV ғасырдағы жазба ескерткіштерінде де кездеседі. Мысалы: Асан, Оспан, Иса және т.б.
Туынды есімдерге мысалдар
Қазақ есімдерінің ішінде туынды түрлері өте көп. Мысалы:
- Асанбай
- Асанәлі
- Оспанәлі
- Асанқали
- Оспанхан
- Исабай
- Исақұл
- Исатай
Осыны ескере отырып, романдағы кейбір араб-парсы тілдерінен енген есімдерді де түбір есімдер ретінде қабылдадық.