Мультипликатор түсінігі және оның түрлері туралы қазақша реферат
Мультипликатор түсінігі
Ұлттық банк ақша базасының көлемін екінші деңгейдегі банктердің Ұлттық банктегі корреспонденттік шоттарындағы қаражат мөлшерін реттеу арқылы, яғни банктердің өтімділігін басқару арқылы бақылап отырады. Бұл үрдіс ақша-несие саясатының құралдары арқылы іске асады.
Аталған құралдар ақша базасының ұлғаю шегін көрсететін және ақша массасының ақша базасына қатынасы ретінде есептелетін ақша мультипликаторының шамасына әсер етеді.
Мультипликатор (лат. multiplicator — «көбейтуші») — табыстың өзгеруі инвестиция көлемінің өзгеруіне тәуелді екенін сипаттайтын коэффициент.
Тарихы және теориялық негізі
1931: Р. Кан
Мультипликатор идеясын экономика ғылымына алғаш енгізген — ағылшын экономисі Р. Кан. Ол инвестицияның халықтың сатып алу қабілетін және жұмыспен қамтылуды қалай еселейтінін көрсетті.
1936: Дж. М. Кейнс
«Жұмыспен қамтылудың, пайыздың, ақшаның жалпы теориясы» еңбегінде Кейнс мультипликаторға жалпылама түсіндірме беріп, оны жиынтық сұраныммен байланыстыра қарастырды.
Нәтиже
Теория бойынша белгілі бір өндіріс саласына жұмсалған шығын басқа өндірістерге де әсер етіп, өндіріс көлемін және жұмыспен қамтылуды ынталандырады. Бұл оң, өспелі ықпал мультификациялық нәтиже деп аталады.
Мультипликатор нені өлшейді?
Мультипликатор — инвестиция көлемі артқанда жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) қаншаға өсетінін көрсететін сандық коэффициент.
Мысал: инвестиция 100 млрд теңгеге өссе, ЖҰӨ 300 млрд теңгеге өседі.
Онда мультипликатор = 3.
Мысал: ЖҰӨ 200 млрд теңгеге артса, коэффициент сәйкесінше өзгереді.
Бұл жағдайда мультипликатор = 2 ретінде түсіндіріледі.
Кейнстік көзқарас және динамикалық үлгі
Кейнстік мультипликатор теориясы аясында үкіметтің (мемлекеттік тапсырыс), фирмалардың және халықтың ірі көлемдегі шығындары (инвестиция) ұлттық өндірістің тиімділігі мен экономикалық өсуіне оң әсер ететіні негізделеді.
Кейінірек мультипликация құбылысы уақыт факторын ескере отырып қарастырыла бастады. Осылайша бастапқы инвестиция әсері белгілі бір кезеңдерде қайталанатынын алғышарт ететін динамикалық (серпінді) мультипликатор үлгісі қалыптасты.
Қолданылуы
- Жинақ пен инвестиция серпінін талдауда мультипликаторды қолдану жиынтық сұранымға әсер ету тетіктерін түсіндіреді.
- ЖҰӨ көлемінің және жұмыспен қамтудың өзгеруіне ықпал етудің нақты тұтқаларын айқындайды.
- Түрлі сынға ұшырағанымен, тиімді сұраным тұжырымдамасын және нарықтық экономиканы реттеу қажеттігін негіздеуде маңызды рөл атқарады.
Мультипликатордың түрлері
Инвестициялық мультипликатор
Күрделі жұмсалымдардың (инвестициялардың) жиынтық табысқа тигізетін ықпалын сипаттайды.
Ақша мультипликаторы
Ақша-несие жүйесіне салымдардың көбеюі немесе азаюы нәтижесінде ақша массасы бір бірлікке шаққанда қаншаға артатынын не қысқаратынын көрсететін сандық коэффициент.
Депозиттік (несиелік) мультипликатор
Банк депозиттеріндегі шағын өзгерістердің ақша көлеміне және банк жүйесі мен несие нарықтарында бір мөлшердегі ақшаның сан рет пайдаланылуы арқылы несие көлеміне жасайтын ықпалын түсіндіреді.
Ақша мультипликаторы туралы маңызды тұжырымдар
Ақша мультипликаторы — ақша-несие жүйесіндегі салымдардың ұлғаюы немесе қысқаруы нәтижесінде ақша ұсынысының қанша мөлшерде көбейетінін немесе азаятынын көрсететін сандық коэффициент.
Оның шамасы банк жүйесінде қолданылатын міндетті резерв нормасына кері пропорционал болады: резерв нормасы жоғарылаған сайын мультипликатор төмендейді, ал резерв нормасы төмендеген сайын мультипликатор ұлғаяды.
Ақша мультипликаторының деңгейі экономикадағы ақша айналысының жылдамдығына да әсер етеді: мультипликация коэффициенті неғұрлым жоғары болса, ақша массасы соғұрлым көп болып, айналыс жылдамдығы салыстырмалы түрде төмендеуі мүмкін.