Саналы аңғарылған мақсат
Іс-әрекеттің үш қыры
Іс-әрекет бір мезгілде үш кеңістікте жүзеге асып, көрініс береді: тұлға (іс-әрекет субъекті), объект (іс-әрекет пәні) және ішкі праксис (әртүрлі белсенді үдерістер). Осы үш қырды бірге қарастыру іс-әрекетті психологиялық тұрғыдан толық түсіндіруге мүмкіндік береді.
А.Н. Леонтьев іс-әрекет құрылымы морфологиялық сипаттама емес екенін атап көрсетеді: ол құраушы бөліктердің динамикасын, өзара қатынасын және қызметін бейнелейді.
Құрылым сұлбасы: интенционалды және амалдық аспект
Интенционалды (мәндік) жағы
Іс-әрекеттің сол жақ блоктары тұлғаның ішкі бағытталуын, яғни неге ұмтылатынын, нені маңызды санайтынын сипаттайды.
- Қажеттілік → белсенділіктің бастапқы көзі
- Мотив → қажеттіліктің нақты бағытқа түсуі
- Мақсат → болашақ нәтиженің саналы бейнесі
Амалдық (орындаушылық) жағы
Оң жақ блоктар іс-әрекеттің орындалу тәсілдерін көрсетеді: қандай жағдайларда, қандай әдістермен жүзеге асады.
- Әрекет → мақсатқа бағынған бірлік
- Жағдай (міндет) → нақты контекст пен талап
- Амал → орындаудың нақтылы тәсілдері
Аддитивтілікке ескерту
Бұл құрылымды қарастырғанда маңызды бір жайтты ескеру керек: іс-әрекеттің психологиялық құрылымы аддитивті емес. Яғни қарапайым бөліктердің қосындысы күрделі жүйені толық алмастырмайды. Мысалы, мотивтердің қосындысы өзін іске асыратын қажеттілікке тең емес, өйткені қажеттілік субъективті күй ретінде сақталады.
Қажеттіліктен әрекетке дейінгі динамика
Қажеттілік адамды белсенді етеді. Ол — мүмкін болатын іс-әрекетке қатысты психологиялық даярлық күйі. Белсенділік актуалданған қажеттілікті сандық және сапалық тұрғыдан өзгертіп, болашақ іс-әрекетті түрлі деңгейде қарқынды етеді. Нәтижесінде қажеттілік өзіне нақты пән мен мотив табады, ал ізденіс қанағаттандыруға бағытталған нақты психологиялық іс-әрекетке айналады.
Мысал: саяхат қажеттілігі қалай іске қосылады?
Саяхатқа бару қажеттілігі актуалданады. Ішкі күй ретінде қобалжу, қызығу байқалуы мүмкін; субъективті түрде шаршау, қанағаттанбаушылық болып сезіледі.
Психологиялық дискомфорттан арылу ізденісі белсеніп, сана іске қосылады. Құрбыңыз бірге саяхаттауға шақырса, қажеттілік мотивке айналады.
Нәтижесінде сіз саяхатқа аттанасыз — яғни нақты іс-әрекет орындайсыз. Бұл жерде мотив мақсат қоюды және жағдайға сай реттілікті талап етеді.
Мотив пен мақсат: не нәрсе неге бағынады?
Мақсат
Мақсат — болашақ әрекет нәтижесін саналы түрде елестету. Бұл тұлғаның әрекет мәнін қабылдауы. Мысалы, саяхат үшін билет сатып алу, киім жинау, межелі жерге жету — мақсатқа бағынышты қадамдар.
Әрекет
Әрекет — мақсатқа бағынуға бағытталған іс-әрекеттің бөлігі, бірлігі. Бірақ әрекеттің түрткісі көбіне мақсат емес, жалпы іс-әрекет мотиві. Мақсат түрткі болмайды; ол әрекетті ұйымдастырып, бағыттап, нәтижеге жетелейді.
Психологиялық талдау үшін маңызды сұрақ
Мінез-құлықты талдағанда психолог үшін мынаны айқындау маңызды: байқалып тұрған құбылыс іс-әрекет пе, әлде әрекет пе? Демек, ол мотивке ме, әлде мақсатқа ма бағынады?
Мысал: емтиханға дайындық кезіндегі журнал оқу
Емтиханға дайындалып отырған студент журнал оқиды. Курстасы «емтихан тапсыру үшін лекцияларды білсең жеткілікті» дейді. Осыдан кейін екі түрлі сценарий мүмкін.
Студент журнал оқуды тоқтатады. Бұл жағдайда журнал оқу — емтихан тапсыру мотивіне бағынған іс-әрекеттің құрамдас бөлігі еді. Мотив әлсірегенде мақсат мәнсіз болып, әрекет тоқтайды.
Студент журнал оқуды жалғастырады. Онда «мақаланы білу» мақсаты емтихан шеңберінен кеңірек мотивке бағынады (мысалы, кәсіби қызығушылық, өзін дамыту). Журнал оқу тұлға үшін басқа мәнге ие болады.
Мотив пен мақсаттың динамикалық қатынасы сана мен іс-әрекетті құрастырып, ерекше психологиялық мәнге ие болады: бірдей әрекет әртүрлі іс-әрекет құрамына ене алады, ал бір мақсат әртүрлі мотивтерге жауап беруі мүмкін.
Мақсаттың мотивке жылжуы және кері құбылыс
Мотивтің мақсатқа жылжуы
Мотив пен мақсаттың бірігуі толық сәйкестік түрінде бірден пайда бола бермейді; ол көбіне екінші ретте мүмкін болады. Бұл — «мотивтің мақсатқа жылжуы» феномені: бұрын тек мақсат болған нәрсе уақыт өте өзіндік түрткіге айналады. Яғни мақсаттың психологиялық статусы өзгереді де, іс-әрекетте жаңа мотив қалыптасады.
Мысал: кітап оқу қалай тұрақты мотивке айналады?
Мұғалім оқушыға белгілі бір кітапты оқып шығу мақсатын қояды. Бұл мақсат оқушы үшін маңызды мотивке қатысты болғандықтан (мысалы, «міндеттерді орындау»), қабылданады. Оқушы ерік күшін жұмсап оқиды; кейін тағы кітаптар беріледі. Уақыт өте оқушыға тапсырма берілмей-ақ өздігінен сол саладағы кітаптарды оқу кезеңі келеді: кітап оқу мақсаты мотивке айналады, жаңа іс-әрекет қалыптасады, тұлға қажеттілік-мотивациялық және әрекеттік тұрғыда өзгереді.
Кері құбылыс: мотивтің әлсіреп, мақсатқа айналуы
Тұлғалық мәнін жоғалтқан мотив керісінше ығыстырылып, оның психологиялық салмағы кішірейіп, жай мақсат деңгейіне «түсіп» қалуы мүмкін. Мотив жойылса, соған қатысты іс-әрекет те тоқтайды; қажеттілік пен тұлға өзгеріп, мінез-құлық алмасады.
«Мотив-мақсаттың пайда болуы»
Кейде тұлға бұрын саналы аңғармаған мотивін түсінген сәтте мотив пен мақсат сәйкеседі. А.Н. Леонтьев мұны мотив-мақсаттың пайда болуы деп сипаттайды: автоматты орындалатын жұмыс саналы, құндылықтық мотив деңгейіне өтеді, тұрақты тұлғалық мән иеленеді. Бұл — іс-әрекет пен мінез-құлықты өздігінен басқарудың жаңа белесі және саналы өрістің кеңеюі.
Міндет пен амал: мақсаттың «жерге түсуі»
Құрылым сұлбасындағы соңғы маңызды түсінік — міндет. Міндет — мақсаты белгілі және әрекетті орындаудың тәсілі (амалы) бар нақтылы жағдай. Бір мақсатқа жетудің жағдайы әртүрлі болуы мүмкін: мысалы, бір затты қолға түсіру үшін оны дүкеннен сатып алу немесе досынан сұрап алу.
Міндет → амалдар жүйесі
Міндеттің қандай тәсілмен іске асуына қарай нақты амалдар құрылады: көлікпен жүруден бастап, затты сөмкеге салуға дейін. Міндеттерді тағайындау да кездейсоқ емес: міндеттер жүйесінен мотивтерді, мән-мағынаны және тұлғаның бағыттылығын көруге болады.
Талдауда ажырату қажет жұптар
Мақсат пен міндет — нәтижені елестету және сол нәтижеге жетудің нақты жағдайы.
Әрекет пен амал — мақсатқа бағынған бірлік және оны орындаудың тәсілдері.
Қолданбалы мысал: адам мен машина арасында қызмет бөлу
Инженерлік психологияда адам мен машина арасында қызметтерді бөлгенде адамға мақсатқа бағынатын әрекеттер деңгейін тапсыру орынды, ал амалдар деңгейіндегі қайталанатын операцияларды машинаға беру сенімдірек болуы мүмкін.
Мотив сырттан «шақыру» арқылы бірден танылмайды: ол тұлғаның өзіндік іс-әрекеті барысында туып, кейін бұрынғы іс-әрекет бейнесін өзгертіп, жаңа іс-әрекетке түрткі болуы мүмкін. Бұл құбылыстар тұтас тұлғада бірлесіп пайда болып, жоғалып, дамып немесе деградацияланады.
Дағды, білім және әдет: құрылыммен «қатар жүретін» ұғымдар
Іс-әрекеттің психологиялық құрылымын толық сипаттау үшін сұлбада формальды түрде бөлек көрсетілмеген, бірақ онымен тығыз байланыста жүретін үш ұғымды да атаған жөн: дағды, білім және әдет.
Дағды
Дағды — қалыптасу барысында автоматтанатын және кейін күрделі іс-әрекетті құрастыратын амалдар жиынына айналатын әрекет. Автоматтандыру санадағы жүктемені азайтып, жаңа мақсаттарға орын ашады.
Малтауды үйренген адам бастапқыда қол-аяғын саналы түрде, «дұрыс орындау» мақсатына бағына қозғалтады. Жаттыға келе әрекеттер қысқарып, жалпыланып, зейіннің тұрақты қатысуынсыз автоматтандырылады да, малтау іс-әрекетіндегі амалдар кешеніне айналады.
Дағды неғұрлым күрделі болса, оны қалыптастыруға соғұрлым көп уақыт пен күш қажет. Дағды — моторика, сенсорика, ес, ойлау, ерік-жігер сияқты психиканың тұтас еңбегінің нәтижесі; онсыз әрекеттің тиімді орындалуы түгіл, кейде іске асуының өзі мүмкін емес.
Іскерлік
Іскерлік — тұлғаның тұрақты қасиеттері деңгейіне көтерілетін, амалдар мен әрекеттерді біріктіретін дағдының жоғары формасы. Ол өмір жағдайлары өзгергенде мақсат пен міндеттерге жетуге, мінез-құлықты реттеуге мүмкіндік береді.
Іскерлік туа біткен немесе кездейсоқ құбылыс емес: ол адамның қажеттіліктеріне, қабілеттеріне, мінезіне, кәсіби және әлеуметтік мәртебесіне сай қалыптасады. Әр адамның түрлі салаларда іске асатын өзіндік іскерліктер жүйесі болады.
Іскерлікті қабілеттілікпен толық теңестіруге болмайды. Мысалы, бір адам автомобиль жүргізбесе, бұл міндетті түрде қабілетінің жоқтығын білдірмейді: ол техникаға қызықпауы немесе тәжірибесінің болмауы мүмкін. Іскерлік пен қабілеттіліктің байланысы көпмәнді әрі динамикалық.
Іскерлік: бағыттылық, кеңдік, әрекеттілік, икемділік, жалпыламалық, беріктік, саналылық және түсініктілік сияқты психологиялық өлшемдермен сипатталады.
Әдет
Әдет — бағыттылық пен іс-әрекеттің психологиялық, тұлғалық қосындысы. Ол тұлға үшін дәстүрлі ұмтылыстарды, мінез-құлық пен әрекет етудің қабылданған әрі ыңғайлы түрін, әлеммен қарым-қатынасын және күйзеліс стилін қамтитын тұрақты тәжірибе.
Адам көп нәрсені ойланбастан әдеттегідей жасайды. Бұл өмірдің күрт өзгерістерінде де тұрмысты жеңілдетіп, өмір ағысын тұрақтандырады, реттейді, жүйелейді. Белгілі мағынада әдет — шамадан тыс құбылмалы ортадан психологиялық қорғану тәсілі.
Дегенмен, әдеттердің тұрақтылығы мен өмірдің өзгермелілігі арасында қайшылық тууы мүмкін. Өзгеріссіз әдет регидті, жағдайға сай емес мінез-құлыққа әкеледі. Сондықтан әдеттер уақыт өте ауысып, жойылып немесе қайта құрылып отыруы қажет.
Дағды мен іскерлікпен үйлескен, жүйеленген әдет — іс-әрекет пен мінез-құлықтың ғана емес, жалпы тұлғаның психологиялық тәжірибесінің маңызды бөлігі.
Қорытынды
Іс-әрекет — жай ғана белсенді қимыл емес. Оны зерттеу сана және тұлға мәселелерімен ажырамастай байланысты. Отандық психологияда іс-әрекет ұғымы жалпы теориялық әрі методологиялық мәртебеге ие: ол адамның қажеттіліктері, мотивтері, мағыналары, мақсаттары және орындау тәсілдері қалайша бір тұтас жүйеге бірігетінін түсіндіреді.
Ойды жинақтау үшін қысқа формула: