Халықаралық туризм дамуының көрсеткіштері
Туризм дамуын өлшейтін экономикалық көрсеткіштер
Туризмнің қалыптасуы мен дамуы оны дербес сала ретінде сипаттайтын нақты экономикалық көрсеткіштер арқылы бағаланады. Бұл көрсеткіштер туристік қызмет көрсетудің сапасымен қатар, оның сандық көлемін де көрсетеді.
Аймақ (мемлекет) бойынша негізгі көрсеткіштер
- Туристік ағым көлемі (келушілердің тұрақты келуі).
- Тәуліктік туристік төлемнің орташа көлемі.
- Материалдық-техникалық базаның даму деңгейі.
- Туристік фирмалар қызметінің қаржы-экономикалық көрсеткіштері.
- Халықаралық туризм дамуының көрсеткіштері.
Материалдық-техникалық база: елдің туристік әлеуетін айқындайтын фактор
Туризмнің материалдық-техникалық базасының жағдайы мен даму деңгейі елдегі туризмнің «күшін» анықтайды. Бұған мейманхана қорындағы төсек-орын саны және басқа орналастыру құралдары, тамақтану орындарындағы орын саны, ойын-сауық нысандарының саны сияқты көрсеткіштер жатады.
Төсек-орын қорының қуатын есептеу
Төсек-орын қорының қуаты төмендегі формуламен анықталады:
Kт = Cт × 365 + Cс × t
- Kт — төсек-орын қорының қуаты
- Cт — жыл бойы пайдаланылатын төсек-орын саны
- Cс — маусымдық пайдаланылатын төсек-орын саны
- t — маусымдық пайдаланылатын күндер саны
Алматы және Алматы облысы: 2000–2001 жж.
2000 жылы аймақта 142 туристік нысан болған, орналастыру мүмкіндігі — 38,2 мың орын. Есеп бойынша: жыл бойы қолданылатын төсек — 15,1 мың, маусымдық төсек — 36,9 мың, «жоғары маусым» күндері — 60. Осы деректерге сүйеніп, төсек-орын қорының қуаты 332 904 мың деп бағаланады.
2001 жылы орналастыру нысандары 159-ға жетіп, жалпы сыйымдылық 42,8 мың орын болған. Төсек-орын қорының қуаты 403 146 мың көрсеткішіне дейін артқан.
Туристік ағым және «туристік күндер» көрсеткіші
Туристік ағым — елге туристердің тұрақты келуі. Оның көлемі әдетте үш көрсеткіш арқылы сипатталады: туристердің жалпы саны, туристік күндер саны және туристердің елде болу ұзақтығының орташа мерзімі.
Туристік күндерді есептеу
Туристік күндер көрсеткішін есептеу үшін келушілер санын әр туристің елде болу ұзақтығының орташа мәніне (күнмен) көбейтеді. Бұл дерек инфрақұрылымды жоспарлау мен материалдық-техникалық базаны дамытуға қажет.
Kт = Cт × Kор
- Kт — туристік күндер
- Cт — туристер саны
- Kор — болу ұзақтығының орташа саны (күн)
Қазақстан: 2000–2001 жж. динамикасы
- Орташа болу мерзімі
- 16 күн
- Келушілер саны
-
2000: 228,3 мың
2001: 146,9 мың
2000 ж. және 2001 ж.
Туристік күндер есебі
2000: 228,3 × 16 = 3652,8 (мың туристік күн)
2001: 146,9 × 16 = 2350,4 (мың туристік күн)
Көрсеткіштерге қарағанда 2001 жылы туристік күндер азайған. Мұның себептерінің бірі ретінде турфирмалардың ішкі туризмге көбірек бет бұруын атауға болады: ішкі туризм үлесі 2000 ж. 31,6%-дан 2001 ж. 37,9%-ға өскен.
Туристің тәуліктік шығыны және туризмнен түсетін табыс
Туристік күндер мен табыс көрсеткіштерін байланыстыра отырып, бір туристің тәулігіне қанша қаржы жұмсайтынын бағалауға болады.
Кіріс деректері
Туризмнен түскен табыс
2000: 1 876,42 млн тг
2001: 1 340,3 млн тг
2001 жылғы төмендеу туристік күндердің азаюымен байланысты.
Есептеуде қолданылған параметр
Орташа болу мерзімі: 10,5 күн
(берілген әдістемелік есеп үшін алынған орташа мән)
Тәуліктік/бір туристке шаққандағы шығынды бағалау (берілген есеп бойынша)
K2000 = 1 876,42 / (228,3 × 10,5) = 86,3 мың тг
K2001 = 1 340,3 / (146,9 × 10,5) = 65,8 мың тг
Жалпы шығын көлемін есептеу
Жалпы шығынды бағалау тәсілі:
Qжалпы = Kт × Kор(тәул.)
2000: 86,3 × 3652,8 = 315 236,64 (мың тг)
2001: 95,8 × 2350,4 = 225 168,32 (мың тг)
Кесте 1. Қазақстандағы туристік қызметтің экономикалық көрсеткіштері (2000–2001)
| Көрсеткіш | Өлшем бірлігі | 2000 | 2001 | Ауытқу (+/−) |
|---|---|---|---|---|
| Төсек-орын қорының қуаты | мың | 332 304 | 403 146 | +70 242 |
| Туристік күндер саны | мың тур-күн | 3 652,8 | 2 350,4 | −1 302,4 |
| Туристердің шығын көлемі | мың теңге | 315 236,64 | 225 168,32 | −90 068,32 |
Әлемдік туризм: өзгерістер, аймақтық айырмашылық және дағдарыстан кейін қалпына келу
Соңғы онжылдықтарда әлемдік туризм айтарлықтай өзгерді: 1950 жылы әлемде 25,3 млн турист тіркелсе, 2001 жылға қарай бұл көрсеткіш 700 млн-ға дейін өсті. Дегенмен өсім қарқыны аймақтар бойынша біркелкі емес.
Кесте 2. Әлемдік туризмнің даму деңгейі (1999–2001)
| Аймақ | Келу, 1999 (млн) | 2000 | 2001 | % өзгеріс (2000/1999) | % өзгеріс (2001/2000) | Түсім, 1999 (млрд $) | 2000 | 2001 | % өзгеріс (2000/1999) | % өзгеріс (2001/2000) |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Африка | 21,5 | 23,2 | 24,9 | 7,4 | 7,5 | 8,3 | 9,0 | 9,6 | 4,5 | 5,9 |
| Америка | 115,4 | 118,5 | 120,2 | 5,4 | 1,4 | 112,7 | 118,8 | 121,2 | 5,8 | 2,1 |
| Шығыс Азия және Тынық мұхиты | 87,5 | 88,0 | 86,9 | 1,0 | −1,2 | 81,3 | 76,6 | 73,7 | 1,1 | −3,8 |
| Еуропа | 350,2 | 361,5 | 372,5 | 3,6 | 3,0 | 216,5 | 218,2 | 226,1 | 5,8 | 3,6 |
| Таяу Шығыс | 14,1 | 14,8 | 15,6 | 6,1 | 5,3 | 7,7 | 9,1 | 9,7 | 10,5 | 6,4 |
| Оңтүстік Азия | 4,3 | 4,8 | 5,1 | 5,1 | 5,0 | 3,9 | 4,3 | 4,4 | 6,5 | 2,8 |
| Барлық әлем | 594,1 | 610,7 | 652,2 | 3,8 | 2,4 | 435,1 | 435,9 | 444,7 | 1,0 | 2,0 |
Дағдарыс кезіндегі екі үрдіс
Туризм әртүрлі дағдарыстарға қарамастан тұрақты дамып келеді. Әлемдік туризмде екі бағыт айқын байқалады: біріншісі — сыртқы экономикалық және саяси факторларға тәуелділік, екіншісі — қиын кезеңдерде қысқа уақытта қалпына келу қабілеті.
2001 жылғы деректер бойынша АҚШ-тағы және Таяу Шығыстағы экономикалық күйзелістер салдарынан туризм көлемі 1,2%-ға төмендеп, табыс шамамен 4%-ға қысқарған. Ал Африкада туризмнің өсуі 7,5%-ға жеткен; бұл Оңтүстік Африканың табиғатына қызығушылықтың артуымен түсіндіріледі. Еуропадағы көрсеткіштерге жалпы аймақтық экономикалық өсіммен қатар, әлемдік көрмелер мен спорттық іс-шаралар да әсер еткен.
Қорытындылар және жаңа мыңжылдықтың алғашқы онжылдығына тән бағыттар
Әлемдік туризм бойынша қорытынды
- Саяси және экономикалық дағдарыстарға қарамастан, туристік сектордың өміршеңдігі байқалады.
- Аймақтар арасындағы бәсекелестік күшейіп келеді.
- Жекелеген туристік компаниялардың шетелдік нарықтарға шығу белсенділігі артуда.
- Туризм өндірісінде қызмет көрсетуді біріктіру (интеграция) үдерісі жүріп жатыр.
Алғашқы 10 жылдықтың ықтимал негізгі белгілері
- Халықаралық туризм көрсеткіштерінің өсуі.
- Әлемдік экономикалық және саяси ахуалдың туризмге ықпалының артуы.
- Анықтаушы факторлар: әлеуметтік-демографиялық өзгерістер, электрондық ақпарат алмасу, коммуникациялық жүйелер.
- Туризм дамуының ауырлық орталығы Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне ауысуы мүмкін.
Ішкі туризмге назар аудару қажеттілігі
Әртүрлі елдер тәжірибесін талдай келе, ішкі туризмді дамытуды басым бағыт ретінде қарастыру маңызды екені байқалады: ол сұранысты тұрақтандырады, өңірлік инфрақұрылымның жүктемесін тиімді жоспарлауға көмектеседі және дағдарыс кезеңдерінде саланың тұрақтылығын арттырады.
Тиімділік ұғымы және туризмнің экономикалық тиімділігі
Негізгі анықтамалар
Тиімділік — белгілі бір нәтижеге қол жеткізу деңгейі.
Экономикалық тиімділік — шаруашылық үдерісінде ақшалай, материалдық, ақпараттық ресурстар мен еңбек шығындарының нәтижесінде нақты табысқа қол жеткізу.
Туризмнің экономикалық тиімділігі — туризм қызметі арқылы алынатын ұтыс (пайда) және оның экономикаға қосатын үлесі.
Қарастыру деңгейлері
Туризмді ұйымдастыру құрылымы әдетте үш буыннан тұрады:
- Әлеуметтік-тұрмыстық инфрақұрылымның саларалық кешенді жүйесі.
- Аймақ деңгейіндегі жекелеген шаруашылық салалары.
- Туристік шаруашылық субъектілері (туристік фирмалар).
Сондықтан тиімділікті жүйелі тұрғыда бағалап, оны қоғамдық деңгей және жеке фирма деңгейі сияқты бірнеше аспектіде талдау қажет. Бұл жерде «мақсаттар ағашы» тәсілі мақсат пен критерийдің сәйкестігін тексеруге мүмкіндік береді.
Туризмнің ұлттық табысқа үлесі
Туризмнің ел экономикасына оң ықпалы туризм басқа салалармен қатарлас, үйлесімді дамығанда айқын көрінеді. Туризм ұлттық табысты қалыптастыруға қатысады: мысалы, Германияда оның үлесі 4,6%, Швейцарияда 10% деңгейінде бағаланады.
Тікелей әсер
Туристердің келген жерде туризм қызметі мен тауарларына жұмсаған шығындары тікелей табыс әкеледі.
Жанама әсер
Шығындардың экономикада қайта айналуы арқылы «шығын–табыс–шығын» тізбегі пайда болады. Бұл туризмнің жанама ықпалы ретінде қарастырылады және қосымша сұраныс тудырады.
Мультипликатор әсері: туристік шығынның экономикада қайта айналуы
Туризмнің жанама ықпалы нақты бір уақытта және белгілі бір орында жұмсалған туристік шығындардың экономикада қайта-қайта айналу әсері арқылы көрінеді. Бұл құбылыс мультипликация әсері, ал оның көрсеткіші мультипликатор деп аталады.
Мультипликатор формуласы
M = ΔTҰӨ / ΔИ
ΔTҰӨ = M × ΔИ
- M — мультипликатор
- ΔTҰӨ — таза ұлттық өнімдегі өзгеріс
- ΔИ — инвестициядағы бастапқы өзгеріс
Механизм қалай жұмыс істейді?
Туристер әкелген ақша алдымен турфирмалар мен кәсіпорындардың түсімі болады. Одан кейін бұл ұйымдар жергілікті тауарлар мен қызметтерді сатып алады, жұмыскерлерге жалақы төлейді, ал жұмыскерлер өз кезегінде қайтадан тұтынуға жұмсайды. Осылайша ақша ағыны экономика ішінде бірнеше рет айналып, жинақталған әсер береді.
Дегенмен туристік түсімнің бір бөлігі салықтарға, жинақтауға, импорттық тауарларға кетеді. Сондықтан мультипликатор аймақ пен елге қарай өзгеріп отырады. Швейцариялық зерттеулер бойынша ол 1,2-ден 4,0-ке дейін жетуі мүмкін.
Қысқа мысал
Егер аймақтағы мультипликатор 2,5-ке тең болса, туристік индустрияға инвестицияның бастапқы өсімі 40 млн теңге болған жағдайда, туристік қызмет көрсетудің таза ұлттық өнімінің өсімі:
ΔTҰӨ = 2,5 × 40 = 100 млн теңге
Осы тұрғыдан туризм әлемдік нарықта «көрінбейтін экспорт» ретінде бағаланады және елдің төлем балансына ықпал етеді.