Философиялық сөздік
Көне Қытай философиясы адам мен қоғамды тәрбиелеу, билік пен моральдың байланысын түсіндіру, сондай-ақ жеке тұлғаның жауапкершілігін айқындау сияқты іргелі мәселелерді көтерді. Бұл дәстүрдің ең ықпалды өкілдері Конфуций, Лао-цзы, Мо-цзы және Мэн-цзы болды. Олардың идеялары бүгінге дейін маңызын жоймай, Қытай өркениетінің құндылықтар жүйесіне терең сіңді.
Негізгі тұлғалар мен бағыттар
Төменде көне Қытай ойының негізгі мектептері мен олардың өзара айырмашылықтары қысқаша берілген.
Конфуций: тәртіп, тәрбие және мемлекеттік жауапкершілік
Конфуций (Кун-Фу-цзы, «Кун ұстаз») біздің дәуірімізге дейінгі 551–479 жылдары өмір сүрген. Ол көне Қытай философиясының ең көрнекті өкілдерінің бірі және «қызмет етушілер философиясы» деп сипатталатын конфуцийшілдіктің негізін қалаушы ретінде танылады. Бұл мектеп бастапқыда жу — «ғалым-интеллектуалдар мектебінің ілімі» деген атаумен де белгілі болған.
Алты өнер
Дәстүр бойынша Конфуций өмірлік тәжірибе жинақтап, адамға қажетті «алты өнерді» меңгеріп, кемеліне келген шағында өз мектебін қалыптастырған деп есептеледі:
- салт-дәстүрді (рәсімдерді) білу;
- музыканы түсіну;
- садақ атуды меңгеру;
- күйме арба айдау;
- жаза ісін (құқықтық тәртіпті) түсіну;
- санай білу.
Өзін-өзі бағалауы және мұрагерлік ұстаным
Конфуций өзін жаңа ілімнің авторы ретінде емес, көне данышпандардың («шэн») даналығын халыққа жеткізуші ретінде қарастырды. Ол бұл даналық «Шу цзин» және «Ши цзин» сияқты классикалық мәтіндерде сақталған деп түсіндірді.
«Лунь юй» және негізгі идея
«Лунь юй» («Әңгімелер мен пікірлер») еңбегі Конфуций мұрасы ретінде қабылданады. Оның өзегінде мемлекет пен жеке адамды жан-жақты жетілдіру жолдары көрсетіледі. Конфуцийдің пайымынша, мемлекеттің игілігі оны құрайтын адамдарға тікелей байланысты; сондықтан жеке адамның міндеті — мемлекетке және өзінен жоғары тұрған тұлғаларға адал қызмет ету.
Лао-цзы: дао және «у-вэй» қағидасы
Лао-цзы (Ли Дань) — даосизм ілімін қалыптастырушы тұлға ретінде белгілі. Ол біздің дәуірімізге дейінгі VI–V ғасырларда өмір сүрген, кейінірек мифологиялық бейнеге айналған деп есептеледі. Қытай философиясы тарихында оның орны ерекше.
«Дао дэ цзин» туралы
Зерттеушілердің бір бөлігі Лао-цзы Конфуцийдің замандасы болғанын айтады. Оның көзқарастары «Дао дэ цзин» шығармасында жинақталған; бұл мәтінді Лао-цзының шәкірттері жазған болуы да мүмкін деген болжам бар.
Дао және «у-вэй»
Лао-цзы даоны болмыстың алғашқы себебі, мәңгілік және өзгермейтін бастау ретінде түсіндірді. Адам ойлауында да, іс-әрекетінде де дао жолын ұстануы керек; бұл «у-вэй» қағидасымен байланысты.
«У-вэй» бастапқыда «тыныш келісу» мағынасын білдірсе, кейінірек «әрекетсіздік», «ештеңеге араласпау» деп те түсіндірілді.
Мо-цзы: әмбебап сүйіспеншілік және еңбек этикасы
Мо-цзы (Мо Ди) — моистер мектебінің негізін салушы, біздің дәуірімізге дейінгі 479–400 жылдары өмір сүрген. Ол конфуцийшілдікке қарсы «адамды сүю» идеясын басты орынға қойды.
Қоғамдағы жағымсыз құбылыстардың себебі
Мо-цзының ойынша, елдегі жағымсыз құбылыстардың түпкі себебі — адамдардың бірін-бірі жақсы көрмеуі. Егер адам тек өзін ғана сүйсе, мұндай эгоизм мемлекетке зиян әкеледі. Ал әркім өз пайдасымен бірге өзгелердің де игілігін ойласа, жеке мүдде жалпы мүддеге ұласып, қоғамда тыныштық орнайды.
Кедейлік мәселесі және еңбек
Ол елдегі ретсіздіктердің бастауы кедейлік деп есептеп, адамдарды тынымсыз еңбек етуге шақырды және еңбектенген адамның кедей болуы мүмкін еместігін дәлелдеуге тырысты. Негізгі тұжырымдары «Мо-цзы» еңбегінде баяндалған.
Мэн-цзы: адам табиғатының мейірімділігі
Мэн-цзы (Мэн Кэ) — Конфуций ілімін жалғастырып, тереңдеткен ойшыл. Қытай тарихшыларының мәліметі бойынша, ол Конфуцийдің немересі Цзы Сының шәкірті болған. Өмір сүрген жылдары — біздің дәуірімізге дейінгі 372–289 жылдар.
Төрт адамгершілік бастау
Оның ілімінің өзегі — адам табиғатының мейірімділігі және соған сүйенетін төрт адамгершілік бастау:
- адамды сүю;
- парыз;
- салт-дәстүрді орындауға ұмтылу;
- ақыл-даналық.
Қорытынды: көне Қытай ойының бүгінгі мәні
Көне Қытай философиясы жалпы алғанда мемлекет мүддесін жеке адам мүддесінен жоғары қойып, адамгершілік мәселелерін жан-жақты зерттеген ілім ретінде сипатталады. Оның ықпалы бүгінге дейін сақталып, қазіргі Қытай мемлекетінің қалыптасуы мен дамуына айрықша әсер етті.
Шығыс философиясын қорыта айтқанда, алғашқы Қытай философиялық ойы негізінен Конфуций және даосизмді бастаушы Лао-цзы төңірегінде топтасты. Ертедегі Үндістанда философиялық ағымдардың көпшілігі ведизммен тығыз байланысты болса, Қытайда ілімдер айқын түрде Конфуций дәстүріне қатысты қалыптасты. Ал конфуцийшілдікке балама ретінде даосизм көрнекті бағытқа айналды; «дао» қазақша «жол» дегенді білдіреді.
Қытайдың бүгінгі таңда әлемдік деңгейде танымал мемлекет екені күмәнсіз: ол экономикалық қуатын, мәдениетін және саяси ықпалын үнемі күшейтіп келеді. Сондықтан көршіміздің ұлттық болмысын, философиялық дүниетанымын және адамгершілік ұстанымдарын тану біз үшін маңызды. Әр халықтың ішкі мәні оның философиясы арқылы ашылады; осы тұрғыдан көне Қытай философиясының бастауларына үңілу қазіргі Қытай қоғамын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Бейсенов Қ.Ш. Философия тарихы. Шымкент, 2005. 3–7-беттер.
- Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Алматы, 2002. 10, 13–14-беттер.
- Философиялық сөздік. Алматы, 1996. 11–12-беттер.
- Интернет дереккөзі: www.google (8–9-беттер ретінде көрсетілген).