Қазақша рефераттар

Ресурстарды пайдалану және қоршаған ортаның ластануы туралы қазақша реферат

Қоршаған ортаның ластануы: ұғымы және мәні

Қоршаған ортаның ластануы деп ортаға тән емес агенттердің енуін немесе табиғи түрде кездесетін заттардың концентрациясының (химиялық, физикалық, биологиялық) артуын және соның салдарынан қолайсыз әсерлердің пайда болуын айтамыз.

Ластаушы заттарға тек улы қосылыстар ғана емес, адам ағзасына зиянсыз немесе тіпті қажет заттардың да оңтайлы деңгейден артық мөлшері жатады. Жалпы алғанда, ластануды жүйенің тепе-теңдігін бұзатын кез келген фактор ретінде бағалауға болады.

Негізгі түсінік

Ластану — ортадағы заттардың құрамы мен энергия алмасу тәртібін өзгертіп, тірі ағзаларға және экожүйелерге теріс ықпал ететін құбылыс.

Ластанудың жіктелуі

Ластану әртүрлі белгілері бойынша жіктеледі. Бұл жіктеу қоршаған ортаға төнетін қатерді бағалауға және тиімді алдын алу шараларын таңдауға көмектеседі.

Шығу тегі бойынша

  • Табиғи — табиғи үдерістерден туындайтын ластану.
  • Жасанды (антропогендік) — адам әрекетінің салдары.

Пайда болу көзі бойынша

  • Өндірістік, ауыл шаруашылық, көліктік және басқа көздер.
  • Нүктелік (мысалы, зауыт мұржасы).
  • Объектілі (мысалы, өнеркәсіптік кешен).
  • Шашыраңқы (егістік алқабы, тұтас экожүйе деңгейі).
  • Трансшекаралық (өзге аймақтар мен мемлекеттерден таралатын).

Әсер ету ауқымы бойынша

  • Жергілікті — белгілі бір аумақпен шектеледі.
  • Аймақтық — бірнеше өңірді қамтиды.
  • Ғаламдық — бүкіл планета деңгейіндегі салдар.

Қоршаған орта элементтері бойынша

  • Атмосфера (ауа ортасы).
  • Топырақ.
  • Гидросфера және оның құрам бөліктері: әлемдік мұхит, тұщы су, жер асты сулары, өзендер және т.б.

Әсер ететін орын бойынша

  • Қала ортасы.
  • Ауыл шаруашылық аймақтары.
  • Өнеркәсіп орындарының аумағы.
  • Тұрғын үй, пәтер іші.

Әсер ету сипаты бойынша

  • Химиялық — химиялық заттар мен элементтер әсері.
  • Физикалық — радиоактивтілік, радиация, жылулық әсер, шу, электромагниттік өрістер.
  • Физика-химиялық — аэрозольдер.
  • Биологиялық — микробиологиялық және басқа биологиялық факторлар.

Периодтылығы және тұрақтылығы бойынша

Периодтылығы

  • Бірінші ретті — өндіріс қалдықтары сияқты тікелей шығарындылар.
  • Екінші ретті — атмосферадағы реакциялар нәтижесінде түзілетін өнімдер (мысалы, смог).

Тұрақтылық дәрежесі

  • Өте тұрақты — жүздеген және мыңдаған жыл сақталатын (азот, оттегі, аргон және басқа инертті газдар).
  • Тұрақты — 5–25 жыл (көмірқышқыл газы, метан, фреондар).
  • Тұрақсыз — су буы, көміртегі тотығы, күкіртті газ, күкіртсутек, азоттың қостотығы, озон қабатындағы фреондармен байланысты қосылыстар.

Ластаушы зат неғұрлым тұрақты болса, оның қоршаған ортада жиналу әсері соғұрлым жоғары болады.

Ластаушыны бағалау: үш негізгі параметр

Кез келген ластаушы затты үш параметр бойынша бағалауға болады: қоршаған ортаға түсетін көлемі, әсер ету сипаты және тұрақтылық дәрежесі.

Мысал: көмірқышқыл газы (CO₂)

Көмірқышқыл газының қолайсыз әсері оның атмосфераға көп мөлшерде шығарылуына және салыстырмалы түрде ұзақ сақталуына байланысты. Соның нәтижесінде газ жиналып, парниктік әсердің күшеюіне ықпал етеді.

Ресурстарды пайдалану және қалдық мәселесі

Өндірілетін ресурстардың тек 2–3%-ы ғана пайдалы өнімге айналады, ал қалған бөлігі қалдық түрінде қалады (бос жыныс, шлактар және т.б.). Бұл үрдіс табиғи ортаға түсетін жүктемені ұлғайтады.

Адам қызметінің маңызды салдарының бірі — қоршаған ортаға тірі ағзалар үшін бөтен заттардың, яғни ксенобиотиктердің шығарылуы.

Заттар әлемі: табиғи және синтезделген қосылыстар

Табиғатта

~2 000

бейорганикалық қосылыс

Табиғатта

~2 млн

органикалық қосылыс

Адам мүмкіндігі

8 млн+

синтезделетін қосылыс

Жыл сайын синтезделетін жаңа қосылыстардың саны бірнеше мыңға артып отырады.

Ғаламдық сипат: атмосфера мен судың қозғалғыштығы

Жер бетінде адамның өмір сүруіне қолайлы кеңістіктің болуы да қазіргі экологиялық дағдарыстың ғаламдық сипатын жоққа шығармайды. Құрлықтың жалпы ауданы 149 млн км² болса, соның шамамен 48 млн км² аумағы адам мекендейтін аймақтарға тиесілі.

Бұл құбылыстың жаһандық деңгейге шығуы ең алдымен атмосфера мен судың жоғары қозғалғыштығына байланысты: ластаушы заттар шекара танымайды, үлкен қашықтыққа тарайды.

Әлемдік мұхиттағы мұнайлы қабықша

Деректер бойынша әлемдік мұхит бетінің 15–25%-ы мұнайлы қабықшамен ластанған. Бұл су мен ауа арасындағы газ алмасуды тежеп, булануды азайтады.

Радиоактивті ластану қаупі

Атомдық қондырғыларды пайдалану және радиоактивті қалдықтарды көму нәтижесінде әлемдік мұхиттың радиоактивті ластануы өзекті қауіп ретінде қарастырылады.

Жылулық ластану және биосфераның жылу балансы

Табиғи ресурстарды игеру жылулық ластанумен де байланысты: жер маңы кеңістігінде қосымша энергияның жиналуы биосфераның жылу балансын бұзады.

Жылу теңгерімінің бұзылуына атмосферадағы шаң-тозаңның көбеюі, өсімдік жабынының булану үдерістерінің өзгеруі, сондай-ақ топырақ пен су қоймалары бетінің ластануы әсер етеді. Мұнайлы қабықша булануды 20–30%-ға төмендетуі мүмкін.

Болжамды салдар

Ғалымдардың бағалауынша, ауаның орташа жылдық температурасы 1–3°C-қа көтерілуі ықтимал. Бұл жағдай биосфераның термодинамикалық (жылулық) дағдарыс күйіне өту қаупін күшейтеді.