Сақтандыру резервтері
Қазақстан Республикасының сақтандыру ұйымдарының қызметін талдау
Сақтандыру нарығының дамуына экономиканың барлық салалары және сол салаларда жүріп жатқан процестер елеулі түрде әсер етеді. Қазіргі кезеңде сарапшылар Қазақстанның сақтандыру нарығын ТМД елдері ішінде қарқынды дамып келе жатқан нарықтардың бірі ретінде бағалайды. Өткен жылдың соңғы айларына дейінгі мәлімет бойынша елімізде 35 компания жұмыс істеген. Жалпы алғанда, нарық қатысушыларының саны тұрақтанған деп айтуға болады.
Қайта сақтандыру және нарықтың қаржылық көрсеткіштері
Қазақстан Республикасының қайта сақтандыру нарығының қазіргі дамуын сипаттайтын негізгі индикаторлардың бірі — меншікті капитал динамикасы. 2011 жылы меншікті капиталдың жиынтық мөлшері 2009 жылмен салыстырғанда 17 800,0 млн теңгеге, ал 2010 жылмен салыстырғанда 14 869,0 млн теңгеге өсіп, 165%-ға ұлғайған.
Сақтандыру ұйымдарының жиынтық активтерінің өсуі 2011 жылы сақтандыру нарығында жаңа компаниялардың пайда болуымен де байланысты. 2011 жылы сақтандыру резервтері 2009 жылмен салыстырғанда 12 000,0 млн теңгеге, ал 2010 жылмен салыстырғанда 10 200,0 млн теңгеге өсіп, жалпы өсім 226%-ды құраған.
ЖІӨ-ге қатысты тренд
2010 жылдан бастап жалпы ішкі өнімдегі сақтандыру резервтерінің үлесі біртіндеп өсіп, 2011 жылы 0,3%-ға жеткен.
Резервтер шоғырлануы және нарық көшбасшылары
Сақтандыру компаниялары қызметін бағалаудағы маңызды көрсеткіштердің бірі — сақтандыру резервтерінің сомасы. 2011 жылы резервтердің 76,4%-ы он сақтандыру компаниясының үлесіне тиесілі болған. Резервтердің едәуір бөлігі СК «Евразия» АҚ үлесінде — 18,4%. Одан кейін Қаз-Коммерц-Полис СК АҚ — 15,6%, ал Қазақшетсақтандыру АҚ — 10,2%.
Активтер құрылымындағы өзгерістер
2011 жылы жиынтық активтердің өсуі есебінен активтер құрылымында да өзгерістер байқалды. Жедел салымдар үлесі 15,7%-дан 10%-ға төмендесе, бағалы қағаздарға инвестицияланған активтердің үлесі 44,6%-дан 57,5%-ға өскен. Бұл өзгеріс сақтандыру (қайта сақтандыру) ұйымдарының пруденциалдық нормативтерді орындауымен байланыстырылады.
Құрылымдағы өзге баптар
- Заңды тұлғалардың капиталдары 2%
- Ақшалай қаражаттар 6%
- Сақтанушылар мен делдалдардан алынатын сыйақылар 13%
- Басқа активтер 12%
Назар аударатын жайт
Бағалы қағаздарға инвестиция үлесінің ұлғаюы тәуекелді басқару мен реттеуші талаптарға бейімделудің күшейгенін білдіреді.
Сақтандыру сыйақылары: көлем және себептер
2011 жылы сақтандыру сыйақыларының жиынтық көлемі 40,0 млрд теңгені құрады. Мәтіндегі салыстыру бойынша, 2003 жылмен салыстырғанда өсім 11,1 млрд теңге немесе 38,4% деңгейінде көрсетілген.
Дамыған мемлекеттермен салыстырғанда сақтандырудың ену деңгейі жоғары: Жапонияда — 72%, АҚШ-та — 48%, Германияда — 40%. Қазақстандағы салыстырмалы төмен көрсеткіш халықтың сақтандыру маңызын толық түсінбеуі, сақтандыруды күнделікті қажетті қаржылық құрал ретінде қабылдамауы және табыс деңгейінің төмендігімен байланыстырылады. Сонымен бірге, әлеуметтік қолдауды мемлекет есебінен күту дағдысы да сақтандыруға қызығушылықты әлсіретеді.
Ерікті мүліктік сақтандырудың басымдығы
Ерікті мүліктік сақтандыру бойынша сақтандыру сыйақылары 31,0 млрд теңгені құрап, өткен жылмен салыстырғанда 7,7 млрд теңгеге немесе 33,0%-ға өскен. Қазақстандық компаниялар ұсынатын сақтандыру қызметтерінің түрі 40-тан аспайды, әрі негізгі үлес осы ерікті мүліктік сақтандыруға тиесілі.
Ерікті мүліктік сақтандырудың нарықтағы үлесі 78%-ды құрайды. Бұл көрсеткішке көбіне газ және құрылыс салаларындағы ірі жобалар әсер еткені атап өтіледі. Алайда, ірі сектор болғанына қарамастан, бұл бағыттағы нарықтық өсімнің баяулауы да байқалады.
Халықаралық құрылыммен салыстыру
Дамыған елдерде мүліктік сақтандыру үлесі бүкіл нарықтың шамамен 50%-ын құрайды, ал қалған бөлігі көбіне өмірді сақтандыруы басым жеке сақтандыруға тиесілі. Қазақстанның әлеуметтік-демографиялық және экономикалық ерекшеліктеріне байланысты (табыс деңгейі, халық саны және т.б.) мүліктік сақтандырудың үлесі белгілі бір кезеңге дейін жоғарырақ болуы ықтимал.
Сонымен қатар, Қазақстанда нарық шартты түрде жеке, мүліктік және міндетті сақтандыру болып бөлінеді, ал халықаралық тәжірибеде жіктеу тәсілі өзгеше: жеке сақтандыруға кірмейтін бағыттар көбіне мүліктік сақтандыру ретінде қарастырылады.
Сыйақылар құрылымы (кестелік деректер)
Төмендегі деректер сақтандыру салалары бойынша жиналған сақтандыру сыйақыларының өзгерісін сипаттайды (ҚР Ұлттық банктің статистикалық бюллетені мәліметтері негізінде).
| Көрсеткіш | 2011 ж. 1 қаңтарына | 2012 ж. 1 қаңтарына | Үлес, % (2011) | 2010 ж. қатысты өзгеріс, % |
|---|---|---|---|---|
| Барлығы (сақтандыру салалары бойынша) | 28 870,2 | 39 970,2 | 100 | 38,4 |
| Өмірді сақтандыру | 430,2 | 1 830,2 | 4,6 | 325 |
| Жалпы сақтандыру | 28 440,0 | 38 140,0 | 95,4 | 34,1 |
2012 жылдың 1 қаңтарына өмірді сақтандыру бойынша жиналған сыйақылар өткен жылмен салыстырғанда 1,4 млрд теңгеге немесе 325%-ға өскен. Соған қарамастан, оның үлес салмағы небәрі 4,6% деңгейінде. Жалпы сақтандыру бойынша сыйақылар 2011 жылы 9,7 млрд теңгеге немесе 34,1%-ға көбейген. Бұл өсім бәсекелестік пен нарық белсенділігінің артуын көрсетеді.
Төлемдер құрылымы және нарықтың рөлі
2012 жылдың 1 қаңтарына төлемдер құрылымында міндетті сақтандыру бойынша автокөлік иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру төлемдері 99%-ды құраған. Ерікті жеке сақтандыруда медициналық сақтандыру төлемдері 90%, жазатайым жағдайлар мен аурудан сақтандыру төлемдері 10% деңгейінде көрсетілген.
Ерікті мүліктік сақтандыруда автокөлік құралдарын сақтандыру бойынша төлемдер 30%, мүлікті сақтандыру бойынша 25%, зиян келтіргені үшін азаматтық-құқықтық жауапкершілікті сақтандыру бойынша 20%-ды құраған.
Қорытынды пайым
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде сақтандыру компаниялары әртүрлі субъектілер арасындағы қаржылық қатынастарды реттеуде маңызды рөл атқарады және мемлекеттің экономикалық саясатына ықпал етеді. Қазақстанда да соңғы жылдардағы экономикалық өсім сақтандыру нарығының одан әрі дамуына жағдай жасайды.
Сонымен қатар, сақтандыру ұйымының табыстылығы оның кәсіби деңгейіне, басқарудағы табандылығына, қызметкерлердің іскерлік қабілеті мен ұйымшылдығына тікелей байланысты екенін атап өткен жөн.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Актілер жинағы. 1998–2011 жж., 44.
- Журавлев Ю.М. Страхование во внешнеэкономических связях. М.: «Анкил», 1993. — 73 б.
- Абенова Ж. «Под соусом Чили: Пенсионные фонды идут по южноамериканскому пути». Известия, №29, 27.2011.
- Жуйриков К., Назарчук И., Жуйриков Р. Страхование: теория, практика, зарубежный опыт: оқу құралы. Ред. К.К. Жуйриков. — Алматы: ОФ «БИС», 2000. — 384 б.
Авторлар: Балабекова Д.Б., Назарова Айман Айтубаровна
Ұйым: ХГТУ университеті, Шымкент, Қазақстан