ИСО 9000 сериялы стандарттары
Стандарт ұғымы және оның қоғамдағы рөлі
Стандарт — көптеген мүдделі тараптардың қатысуымен елеулі мәселелер бойынша келісім негізінде әзірленетін және танылған (уәкілетті) органдар бекітетін нормативтік құжат. Стандарттар жалпыға ортақ және қайта қолданылатын ережелерді қалыптастыруға көмектеседі: белгілі бір объектіге қатысты жалпы принциптер, сипаттамалар, талаптар және әдістер белгіленеді.
Нені реттейді?
Өнім, процесс, қызмет, сынақ әдістемесі, қауіпсіздік және үйлесімділік талаптары.
Неге маңызды?
Салаларды тәртіпке келтіріп, оңтайлы деңгейге жеткізеді және сапаны басқарудың негізін құрайды.
Стандарттау: мақсаттары мен міндеттері
Стандарттау — ең ұтымды нормаларды айқындауға бағытталған қызмет. Осы нормалар кейін стандарттар, үлгілер, нұсқаулар және талап-әдістемелер түрінде нормативтік құжаттарға енгізіледі.
Қазақстандағы стандарттау жүйесінің негізгі мақсаттары
-
Қорғау функциясы: тұтынушылар мен мемлекеттің мүдделерін, өнім сапасын, қоршаған ортаны, өмір қауіпсіздігін және халық денсаулығын қорғауды қамтамасыз ету.
-
Техникалық бірлік: өндірісті әзірлеуде және өнімді пайдалануда бірізділік пен үйлесімділікке кепілдік беру.
-
Нормативтік база: әлеуметтік-экономикалық бағдарламалар мен жобалауға арналған нормативтік-техникалық негіз ретінде қызмет ету.
-
Ресурстарды ұтымды пайдалану: сапа жүйелерін дамыту, өзара алмастырымдылықты арттыру арқылы шығынды азайту.
Басты міндет
Стандарттаудың басты міндеті — халық шаруашылығы, елдің өндірістік базасы және экспорттық қажеттілік үшін шығарылатын өнімге үдемелі талаптарды айқындайтын, сондай-ақ осы құжаттардың дұрыс қолданылуын бақылауға мүмкіндік беретін нормативтік-техникалық жүйе қалыптастыру.
Қазақстандағы нормативтік құжаттардың түрлері
-
Қазақстан Республикасының мемлекеттік стандарттары (ГОСТ)
-
Салалық стандарттар (ССТ)
-
Техникалық жағдайлар (ТЖ)
-
Кәсіпорындар, бірлестіктер, қауымдастықтар, концерндер стандарттары
-
Ғылыми-техникалық қоғамдар, инженерлік одақтар және өзге қоғамдық ұйымдар стандарттары
Бәсекеге қабілеттілік: стандарттау мен сертификаттаудың маңызы
Сертификаттаудың негізгі мақсаты
Өнім мен қызмет сапасын бағалау арқылы адамның өмірі мен денсаулығын, қоршаған ортаның қауіпсіздігін қамтамасыз ету және тұтынушының мүддесін қорғау.
Нарық талаптары
Қазақстанда өндірілетін және шетелден әкелінетін азық-түлік, тағамдық өнімдер мен шикізаттар қауіпсіз болуы және сапасы сұраныс деңгейіне сай келуі тиіс.
Өнім мен қызмет сапасы тұтынушы талабына сай болуы үшін сапа көрсеткіштері айқындалып, өнім мен қызмет сертификаттаудан өтуі қажет. Бұл жоғары сапалы тауар шығаруға және оның сапасын ішкі әрі халықаралық бәсекеге қабілетті деңгейде дәлелдеуге мүмкіндік береді.
ҚР мемлекеттік сертификаттау жүйесінің принциптері
- Өнім туралы мәліметтің дұрыстығын қамтамасыз ету.
- Өндіруші мен тұтынушы тараптарының тәуелсіздігін сақтау.
- Сынақтардың кәсіби деңгейде өткізілуі.
- Шетелдік өтініш берушілерге қысым көрсетпеу.
- Өтініш берушінің сертификаттау органын және сынақ зертханасын таңдауда еріктілігі.
- Сертификаттауға қатысатын тараптардың жауапкершілігі.
- Ақпараттың ашықтығы: сертификаттың қолданылу мерзімі, аяқталуы немесе күшін жою туралы деректер.
- Объект ерекшелігіне сай сынақ тәсілдерінің жеткілікті әртүрлілігі (өндіру мен тұтынуды сараптау үшін).
- ИСО, ХЭК, аймақтық ұйымдар және халықаралық құжаттар нұсқаулары мен ережелерін пайдалану.
- Халықаралық/екіжақты келісімдер шеңберінде аккредиттелген шетелдік зертханалардың нәтижелерін және сәйкестік белгілерін ҚР-да тану.
Дерек
70%
Елімізде өндірілетін өнімнің сертификатталатын үлесі (КР құзырлы орган дерегі бойынша).
Тәуекел
85%
Міндетті сертификаттауға жататын қауіпті өнімдердің үлесі.
Осы көрсеткіштер өнімді сертификаттаудың өзектілігін күшейтеді және нарықтағы сенімділікті арттыруға ықпал етеді.
ИСО және халықаралық үйлестіру
ИСО (Халықаралық стандарттау ұйымы) сертификаттау саласында негізінен ұйымдастырушылық және әдістемелік қолдау көрсетеді. Бұл бағытта сапа және сертификаттау комитеті жұмыс істейді. Ол халықаралық электр комиссиясымен (ХЭК), халықаралық сауда құрылымдарымен және өзге ұйымдармен бірлескен зерттеулер нәтижесінде қалыптасқан тәжірибелерді пайдаланады.
Комитетке көптеген елдер қатысады. Негізгі қызметтері: әр елдегі өнімді бағалау тәсілдерін зерттеу; өнімдер, процестер, қызметтер және сынақ зертханалары үшін сертификаттауды, инспекциялық бақылауды әзірлеу; ұлттық және аймақтық сапа жүйелерін халықаралық өзара тануға жақындату.
ИСО/ХЭК құжаттарының рөлі
Үшінші тарап арқылы өнімді сертификаттаудың жалпы типтік ережелері ұлттық сертификаттау жүйелерін құруда негіз ретінде қолданылады. Қазақстанда да халықаралық талаптармен үйлестіру — жүйені дамытудың маңызды бағыты.
Қазақстандағы мемлекеттік бақылау және құқықтық негіз
ҚР-да өнім сапасын қамтамасыз ету үшін стандарттау, метрология және сертификаттау бағытындағы уәкілетті мемлекеттік органдар мемлекеттік стандарттарға сәйкес талаптардың сақталуын бақылауға қатысады. Сонымен қатар экологиялық инспекция, санитарлық-эпидемиологиялық бақылау, өнеркәсіп саласындағы құрылымдар және басқа институттар да сапаны мемлекеттік реттеу жүйесінің бөлігі болып саналады.
Негізгі анықтамалар
- Сертификаттау — өнім мен қызметтің нормативтік құжаттарда белгіленген талаптарға сәйкестігін растайтын рәсім және жазбаша растау.
- Стандарттау — басқарудың нормативтік әдісі; нормалар мен ережелер арқылы ықпал етіп, заңдық күші бар құжаттармен бекітіледі.
- Стандарт — өнім сапасына қойылатын негізгі талаптарды бекітетін нормативтік-техникалық құжат.
Стандарттаудың мақсаттары
- Өнімдер мен қызметтерге нормалар белгілеу.
- Қоршаған ортаны қорғау және өнім қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
- Ішкі және сыртқы нарықта бәсекеге қабілеттілікті арттыру.
- Өлшем бірлігін қамтамасыз ету.
- Ресурстарды сақтау және тиімді пайдалану.
- Елдің қорғаныс қабілетін қамтамасыз ету.
- Сапа мәселелерінде тұтынушы мүддесін қорғау.
ИСО 9000 сериясы
ИСО 9000 сериялы стандарттары сапа менеджменті жүйесін құруға бағыт береді: өнімді жасау процесінде сапаға әсер ететін талаптарды жүйелеуге, тұтынушы талаптарының сақталуын қамтамасыз етуге және ұйым ішіндегі жауапкершілікті айқындауға көмектеседі.
Импорт сапасын реттеу: талаптар және шектеулер
Сапаны қамтамасыз етуде құқықтық тетіктердің рөлі жоғары. Мысалы, 1999 жылғы 29 сәуірдегі Үкімет қаулысы сапасыз тауарлардың ҚР аумағына кіруіне кедергі жасауға бағытталған. Бұл тұтынушыны сапасыз импорттан қорғауға ықпал етеді.
Импорт тауарлары келесі жағдайларда кіргізілмейді
- Егер өнім міндетті сертификаттауға жатса, бірақ сертификатталмаған болса.
- Егер қаптамада мемлекеттік және орыс тілдерінде міндетті ақпарат болмаса: тауар түрі, өндіруші ел мен өндіруші, өндірілген уақыты, жарамдылық мерзімі, сақтау шарттары, қолдану тәртібі, құрамы.
ИСО стандарттарын енгізу және жүйені жаңғырту бағыты
ИСО стандарттарын енгізу мәселесі Астанада өткен TQM-2004 халықаралық конференциясында талқыланған. Онда ИСО талаптарын енгізуге ынталандыру тетіктері, соның ішінде сапа менеджменті мен экология стандарттарын енгізген кәсіпорындар үшін салықтық жеңілдіктер қарастыру мүмкіндігі айтылған.
Жүйені жетілдірудің негізгі бағыты — сертификаттау мен аккредитациялаудың нормативтік базасын ИСО, ХЭК және еуропалық EN 45000 талаптарымен үйлестіру. Бұл халықаралық нарықта отандық өнімнің беделі мен бағасын көтеруге ықпал етеді.
ҚР-да қабылданған халықаралық стандарттарға мысалдар
ҚР СТ ИСО 17025-2001
Сынақтау және зертханалық зерттеулерге қойылатын жалпы талаптар.
ҚР СТ ИСО/ХЭК 65-2001
Өнімді сертификаттау органдарына қойылатын жалпы талаптар.