Затты беру билігі
Меншік құқығын субъективтік мағынада түсіндіру
Меншік құқығын субъективтік мағынада анықтайтын болсақ, ол меншік иесіне өзіне тиесілі мүлікті иемдену, пайдалану және билік ету өкілеттіктерін өз еркімен және өз мүддесі үшін жүзеге асыру мүмкіндігін білдіреді. Бұл өкілеттіктер мүлікке қатысты заңға және өзге де құқықтық актілерге қайшы келмеуге, сондай-ақ басқа тұлғалардың құқықтары мен заңмен қорғалатын мүдделерін бұзбауға тиіс. Сонымен қатар заң меншік иесінің шаруашылық билігі саласына үшінші тұлғалардың негізсіз араласуын болдырмауды да қамтамасыз етеді.
Негізгі түйін
Субъективтік меншік құқығы — тұлғаның мүлікке қатысты заңмен танылған және қорғалатын еркіндігі, бірақ ол заң шеңберімен және өзгелердің құқықтарымен шектеледі.
Экономикалық және құқықтық категория ретіндегі ұқсастық
Ұсынылған анықтамаларды салыстырмалы түрде талдау оқу құралдары авторларының бұл құбылысты түсінудегі қызықты ерекшелігін көрсетеді: экономикалық категория ретіндегі меншік пен құқықтық категория ретіндегі меншіктің арасында айқын ұқсастық бар. Екі түсініктің өзегінде де меншік иесінің базалық өкілеттіктері — иемдену, пайдалану және билік ету (дәстүрлі «триада») жатыр.
Айырмашылықтар, негізінен, авторлардың субъективтік меншік құқығына «заңды билік», «заңды құқық» сияқты белгілерді енгізуімен байланысты және мәні жағынан аса ірі емес. Сондай-ақ анықтамалардың көлемі мен баяндау стилінің ұзақтығы да назар аударады.
Батыс құқықтық дәстүрлеріндегі көзқарастар
Батыстың дамыған елдеріндегі меншік құқығы туралы түсініктерді шартты түрде екі ірі бағытқа бөлуге болады.
Құрлықтық құқық мектебі
Бұл бағыт Ежелгі Римнің меншік құқығы туралы ілімінің негізгі қағидаларына сүйенеді және меншік құқығын жүйелі, құрылымдалған құқықтық институт ретінде түсіндіруге бейім.
Ағылшын-саксон (ағылшын-американ) мектебі
Бұл бағытта меншік құқығы көбіне құқықтар жиынтығы (bundle of rights) ретінде қарастырылып, меншік мазмұны нақты өкілеттіктер тізбегі арқылы айқындалады.
А. Оноре ұсынған «толық» меншік құқығы концепциясы
ХХ ғасырда В. Кариннің ізбасары А. Оноре «толық», «либералды» меншік құқығы туралы түсінікті дамытып, меншік мазмұнын дәстүрлі «триадамен» шектемей, меншік иесіне тән он бір өкілеттікті бөліп көрсетеді.
Он бір өкілеттік
- Иемдену құқығы — затқа түбегейлі физикалық бақылау. Егер затқа физикалық тұрғыда иелік ету мүмкін болмаса, иелік метафизикалық тұрғыда қабылданады немесе басқа тұлғалардың оны белгілі бір тәртіпте пайдалану құқығын жоққа шығару ретінде түсіндіріледі.
- Пайдалану құқығы — затты жеке пайдалану (төмендегі өзге өкілеттіктерді қамтымайды).
- Басқару құқығы — затты пайдаланудың тәсілін айқындау, оның ішінде басқа тұлғаларға пайдалануға рұқсат беру не бермеу.
- Табыс құқығы — затты жеке пайдалану немесе оны басқа тұлғаларға пайдалануға беру нәтижесінде алынатын игіліктерді иелену.
- Иеліктен шығару, тұтыну, ысырап ету, өзгерту немесе жою құқығы.
- Қауіпсіздік құқығы — экспроприацияға (мәжбүрлеп алып қоюға) қарсы қорғалу.
- Затты беру билігі — мүлікті өзге тұлғаға беру, өткізу, құқықты ауыстыру мүмкіндігі.
- Мерзімінің белгіленбеуі — меншік құқығының мерзімсіздігі.
- Зиянды пайдалануға тыйым салу — затты өзгелерге зиян келтіретін түрде пайдалануға жол бермеу міндеттілігі.
- Өндіріп алу түріндегі міндеттілік — борышты өтеу құралы ретінде мүлікті өндіріп алу (талаппен алып қою) мүмкіндігі.
- Бұзылған құқықты қалпына келтіру ережелері — меншік иесінің бұзылған құқықтарын қорғауға және қалпына келтіруге бағытталған нормалардың болуы.
Оноре бұл модельді кемелденген құқықтық жүйелердің көпшілігіне ортақ деп есептейді: меншік құқығы бір ғана формуламен емес, өзара байланысты әрі құқықтық қорғаныспен қамтамасыз етілетін өкілеттіктер кешені арқылы сипатталады.