Тілдік теориясын үйрену үрдісінде бастауыш сынып оқушыларының есте сақтау қабілетін дамыту шарттары туралы қазақша реферат
Бастауыш сынып жасында есте сақтау қабілетінің өзгеруі
Тілдік теорияны меңгеру үдерісінде бастауыш сынып оқушыларының есте сақтау қабілеті басқа психикалық үдерістер сияқты елеулі өзгерістерге ұшырайды. Бұл кезеңде есте сақтау біртіндеп ерікті сипатқа ие болып, саналы реттелетін және жанама (құрал арқылы) болатын деңгейге көтеріледі.
Мұндай өзгерістердің негізгі себебі — оқу қызметі барысында мнемикалық міндеттердің күрделенуі және есте сақтаудың тиімділігіне қойылатын талаптардың артуы. Бала осы жаста көп ақпаратты есте сақтауға тиіс: материалды дәл жаттау, мәтінге жақын немесе өз сөзімен мазмұндау, жаттағанын ұзақ уақыт сақтап, кейін қайта айтып беру.
Маңызды: Материалды түсінбеу баланың оқу әрекетіне ғана емес, жалпы оқуға және мектепке деген қатынасына да әсер етеді.
Еріксіз және ерікті есте сақтау: бастауыштағы көрінісі
Бастауыш сынып оқушыларында, әсіресе, эмоцияға қанық және өмірлік жағдайлармен байланысқан ақпаратты еріксіз есте сақтау жақсы дамиды.
4-сынып оқушыларына жүргізілген бақылаудан мысал
Жаңа ұғымды талдауға арналған тапсырманы орындау барысында еріксіз есте сақтаудың әртүрлі көріністері анықталған. Нәтижесінде үш топ байқалады:
-
Шамамен 20% — міндетті дұрыс түсініп, оны есте сақтап, әрекеттің мақсатын орындап, теориялық материалды еріксіз меңгеріп, кейін оны ерікті деңгейге көтере алды.
-
Шамамен 50–60% — өз қызығушылығына сай келетін фактілерге сүйеніп есепті шеше алды, алайда нақты материалға сүйенгенде ғана еріксіз сақтаудан ерікті шешімге толық өте алмады.
-
Шамамен 20–30% — тапсырманы толық түсінбей, материалдың кейбір бөлігін ғана еріксіз есте сақтады; есепті көбіне ойланбай орындады.
Осылайша, бастауыш мектепті аяқтау кезеңінде ерікті есте сақтаудың түбегейлі әртүрлі үш түрі қалыптасады. Олардың тек біреуі ғана оқу материалын саналы әрі жүйелі есте сақтауға тұрақты түрде көмектеседі, ал қалған екеуі көбіне жағдайға тәуелді, тұрақсыз мнемикалық нәтиже береді.
Мотивацияның рөлі және «тек жаттығу жеткілікті ме?» мәселесі
Баланың мектептегі сабақтарға қызығушылығы, белсенділігі және жоғары танымдық мотивациясы — есте сақтауды дамытудың қажетті шарты. Дегенмен, есте сақтау қабілетін күшейту үшін тек арнайы жаттығулардың өзі шешуші емес деген пікірлер де бар: кей жағдайда пәнге қызығушылықты қалыптастыру және оң қатынасты дамыту анағұрлым нәтижелі болуы мүмкін.
Алайда тәжірибе ерікті есте сақтауды (жоғары психикалық функция ретінде) дамыту үшін бір ғана қызығушылық жеткіліксіз екенін көрсетеді. Балаға есте сақтау стратегияларын меңгерту қажет.
Есте сақтау стратегиялары: механикалықтан мағыналыға дейін
Бастауыш мектеп жасында есте сақтауды жетілдіру, ең алдымен, оқу үдерісінде материалды ұйымдастыру және өңдеу тәсілдерін меңгерумен байланысты. Бірақ арнайы ұйымдастырылған жұмыс болмаса, бұл амалдар көбіне кездейсоқ қалыптасып, өнімсіз болуы мүмкін.
Жас ерекшелігі: 7–8 жастағы балалар қалай есте сақтайды?
7–8 жастағы оқушыларға материалды түсіну мен ұйымдастырудан гөрі, құралсыз-ақ «жай есте сақтау» тән. «Қалай түсіндің? Есте сақтағанда не туралы ойладың?» деген сұрақтарға олар жиі «жай түсіндім», «өзінен-өзі болды» деп жауап береді.
Тапсырмалар күрделенген сайын «жай жатта» нұсқауы нәтиже бермей, бала ұйымдастыру тәсілдерін іздей бастайды. Ең жиі кездесетін жол — қайта-қайта қайталау, яғни механикалық есте сақтау.
Бастапқы сыныптарда көлемі шағын материалды айтып беру жеткілікті болғандықтан, механикалық қайталау оқу жүктемесін игеруге көмектеседі. Бірақ көп жағдайда бұл тәсіл ұзақ уақыт бойы жалғыз құрал болып қалып, нәтижесінде оқушы мағыналы есте сақтау амалдарын меңгермей қалады, ал қисынды есте сақтау жеткілікті дамымайды.
Тірек идея: Ойлау үдерістерін есте сақтау құралы ретінде пайдалану — қисынды есте сақтаудың негізі. Ол түсінуге сүйенеді.
Л.Н. Толстойдың пайымы: «Білім білім болады, егер ол тек есте сақтаумен емес, ой күшімен табылса».
Мағыналы есте сақтауды қалыптастырудың негізгі амалдары
Мағыналы есте сақтау үшін қолданылатын ойлау амалдарына мыналар жатады: мағыналық байланыстыру, жіктеу, мағыналық тіректерді бөлу, жоспар құру және т.б.
Үйретудің екі кезеңі
-
1
Ақыл-ой әрекетінің өзін қалыптастыру (мысалы, топтастыруды жеке әрекет ретінде меңгеру).
-
2
Осы әрекетті мнемикалық амал ретінде қолдану, яғни есте сақтау құралына айналдыру.
Қисынды есте сақтауды дамыту үдерісі арнайы ұйымдастырылуы тиіс. Себебі осы жастағы балалардың көбі материалды мағыналық өңдеу тәсілдерін өздігінен қолданбайды және есте сақтауда қайталауға сүйенеді. Тіпті мағыналық талдау амалдарын меңгергеннің өзінде, балалар оларды оқу барысында бірден қолдана бермейді — ересектер тарапынан мақсатты ынталандыру қажет.
Белгілік және символдық құралдар: жазба тіл мен сурет
Ерікті есте сақтауды дамытуда белгілік және символдық құралдарды (ең алдымен, жазба тіл мен сурет) меңгеру маңызды. Жазба тілді меңгеру (шамамен III сыныпқа қарай) балаларға сөйлеуді белгілік құрал ретінде қолдана отырып, жанама есте сақтауды игеруге мүмкіндік береді.
Дегенмен бұл үдеріс көп жағдайда кездейсоқ әрі басқарылмай өтеді. Жазба тілін қалыптастыру тек мәтінді көшіріп жазумен шектелмей, контекст құру қажет болатын тапсырмаларда нәтижелі дамиды. Сондықтан мазмұндаудан бөлек, ойдан жазу да маңызды. Мұнда ең қолайлы шығармашылық бағыттардың бірі — ертегіні ойдан құрастыру.
Сезімтал кезең: Бастауыш жас — ерікті есте сақтау түрлері қалыптасуына өте қолайлы уақыт. Сондықтан мнемикалық қызметті мақсатты дамыту дәл осы кезеңде ең тиімді.
Жеке ерекшеліктерді ескеру және тиімді есте сақтаудың жалпы қағидасы
Баланың есте сақтауының жеке ерекшеліктерін (көлемі, модальдігі: көру, есту, моторлық және т.б.) ескеру маңызды. Сонымен бірге әр оқушы бір негізгі ережені түсінуі керек: материалды дұрыс әрі берік есте сақтау үшін онымен белсенді жұмыс істеу және оны қандай да бір бейнемен немесе байланыспен ұштастыру қажет.
Материалды ұйымдастырудың мнемикалық амалдары
В.Д. Шадриков пен Л.В. Черемошкина материалды ұйымдастырудың 13 мнемикалық амалын сипаттайды. Олардың ішіндегі кең тарағандары:
- Топтастыру
- Тірек тармақтарын бөлу
- Жоспар құру
- Жіктеу
- Құрылымдау
- Үйірлеу
- Баламалар орнату
- Мнемотехникалық амалдар
- Қайта кодтау
- Түсіндіру және қайта құру
- Ұйымдастырып топтастыру
- Ассоциациялар
- Қайталау
Бастауыш сынып оқушыларына есте сақтаудың түрлі амалдары туралы түсінікті түрде ақпарат беріп, әр балаға ең тиімді тәсілді таңдауға және меңгеруге көмектесу қажет.
Қорытынды: жиі кездесетін қиындықтар және үйретудің нәтижесі
Арнайы оқытусыз байқалатын ерекшеліктер
-
Жаттауда ұтымды тәсілдерді жүйелі қолданбайды.
-
Ережелерді жаттауда толық және бөліктеп қайталауды үйлестіре бермейді.
-
Материалды «бірден толық түсіндім» деп қабылдап, нәтижесінде әлсіз есте сақтауы мүмкін.
-
Үлкен өлеңдерді жиі жол-жолмен жаттап, шумақтық құрылымды ескермей қателеседі (механикалық есте сақтаудың белгісі).
-
Қайталауды уақытқа бөліп жоспарламайды және материалды бірнеше кезеңмен бекітпейді.
Арнайы үйретуден кейінгі оң өзгерістер
Мақсатты түрде үйреткен соң оқушылар жаттаудың ұтымды тәсілдерін қолдана бастайды: толық және құрамдастырылған (толық + бөліктеп) жаттау стратегияларын меңгереді, қайталауды уақытқа бөліп, материалды бірнеше кезеңмен бекітуге дағдыланады.