Жамал Омарова әншілік өнердің зейнетін көрген бақытты өнер саңлағы

Омарова Жамал (1912–1976) — әнші (контральто), Қазақстанның халық әртісі. Ол Өзбек ССР-нің Янгиюль қаласында дүниеге келіп, Ташкент педагогикалық училищесін тәмамдады. Жамал Омарова қазақ ұлттық операсы мен ән мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосқан тұлға ретінде танылды.

Мамандық

Әнші (контральто)

Мәртебесі

Қазақстанның халық әртісі

Шығу тегі

Өзбек ССР, Янгиюль

Сахнадағы алғашқы биіктер

1934–1936 жылдары Жамал Омарова музыкалық-драмалық спектакльдерде бірқатар жарқын образдар жасады: Мақпал (Б. Майлиннің «Шұғасы»), Қамқа (Ғ. Мүсіреповтің «Қыз Жібек»), Айман (М. Әуезовтің «Айман-Шолпан»).

Кәсіби қызметі

1937–1976: «Қазақконцерт» және Қазақ филармониясының солисі
1934 жылдан: Қазақ радиосында жұмыс істеді
1928: Ташкенттегі Ортаазиялық балалар олимпиадасының Гран-при жүлдегері

Репертуарындағы өзек: халық әні және композиторлық мұра

Әншінің репертуарында қазақтың халық әндері кең орын алды: «Бипыл», «Қараторғай», «Ертіс», «Ләтипа», «Шынарай» және басқа да туындылар. Сонымен қатар композиторлық шығармаларды да жоғары деңгейде орындады: Ш. Қалдаяқовтың «Менің Қазақстаным», А. Телғозиевтің «Менің елім» және т.б.

Халық әндері

«Кәмила», «Бипыл», «Шынар-ай»
«Ақбөпе», «Секіртпелі-сем-сем»
«Ахау айым», «Абай гүлім-ай»
«Ой көк» және басқа әндер

Композиторлар жазған әндер

Е. Брусиловский: «Алтай», «Гүлденген Қазақстан»
Ш. Қалдаяқов: «Менің Қазақстаным»
Б. Байқадамов: «Бөбегім», «Досыма»

Бұл туындылардың жазылып, қалыптасуына әншінің орындаушылық ерекшелігі мен шығармашылық ықпалы да айрықша әсер етті.

Дәуір тынысы: тағдыр мен өнердің түйіскен тұсы

Жамал Омарова көзі тірісінде-ақ елдің зор сүйіспеншілігі мен құрметіне бөленген, шын мәніндегі халық әншісі болды. Оның өмірі мен шығармашылығы кеңес дәуіріндегі қазақ музыка тарихының жарқын беттерінің бірі ретінде бағаланады.

Әншінің тағдыры сол кезеңнің күрделі шындығын да көрсетеді: ол Ташкент облысының Янгиюль ауданында ауқатты қазақ отбасында дүниеге келген. Коллективтендіру жылдарында отбасы қатты қуғын көріп, әкесі репрессияға ұшыраған. Мұндай жағдайда білім алудың өзі қиынға соқты. Соған қарамастан, таланты мектептен-ақ байқалып, Жамал Омарова оқуын әртүрлі оқу орындарында жалғастырды. Музыкалық білім алу мүмкіндігі шектеулі болғанымен, өнерге деген ынта-ықыласы оны ерте жастан сахнаға алып келді.

Ұстаздар мен серіктестер: қалыптасуға әсер еткен орта

16 жасында-ақ Жамал Омарова Ташкент радиосында ән салды. Оның орындаушылық мектебі сол өңірдің бай халықтық ән дәстүрімен біте қайнасып қалыптасты. 1928 жылы Ташкентте өткен Ортаазиялық балалар олимпиадасында Гран-при жүлдесін иеленуіне Құрманбек Жандарбеков ықпал етті. Жандарбеков — тамаша музыкант, Қазақ ССР-ның халық әртісі, музыкалық театрдың алғашқы қазақ режиссерлерінің бірі; әнші оны өнердегі ұстазы әрі тәлімгері санаған.

Е. Г. Брусиловскиймен шығармашылық байланыс

1934 жылдан бастап Жамал Омарова қазақ радиосында жұмыс істеді. Дәл осы кезеңде Ленинградтан келген композитор Евгений Григорьевич Брусиловский де радиоға қызметке қабылданды. Қазақстандағы кәсіби композиторлар мектебінің қалыптасуына үлкен үлес қосқан Брусиловскиймен әншінің достығы мен шығармашылық бірлестігі осы тұста басталды.

Музыкалық сауат және нота

Қазақстандағы хор капелласын құрушылардың бірі, хормейстер Борис Васильевич Лебедевтің ықпалымен Жамал Омарованың еуропалық музыкалық білімге қадам басуы, яғни нотаны үйренуі басталды. Бұл оның сахналық мүмкіндігін кеңейтіп, репертуарын байыта түсті.

Дауыстың феномені: контральтоның қуаты мен нәзіктігі

Қазақ ән дәстүрінде әйел дауысының төмен регистрде салынуы сирек құбылыс емес: мұндай дауыс Ү. Тұрдықұлова, Р. Есімжанова, Р. Қойшыбаева, Р. Мұсабекова сияқты әншілерде де болған. Алайда Жамал Омарованың үні өзгеше табиғатымен дараланды: бай, қуатты қоңыр үнге қоса жағымды жұмсақ сарын және күмістей сыңғырлаған таза тембр тән еді.

Оның дауысы терең тұңғиықтай әсер қалдырып, төменнен басталып күңірене көтерілетін халықтық иірімдерге аса бай болды. Әуен мен сөзді тұтас өріп, дыбыстарды құйқылжыта түрлендіру, бір ырғақтың өзінде жүз құбылтып беру — Жамал Омароваға тән биік орындаушылық мәдениет.

Орындаушылық мәнері туралы түйін

Ұлттық сипат, әуезділік және фольклорлық жанрға тән пафос — Жамал Омарова орындауындағы қазақ халық шығармашылығының басты белгілері. Ол дәстүрлі әншілік шеңберімен ғана шектелмей, СССР халықтарының әндерін және композиторлық шығармаларды да меңгеріп, көпұлтты сахнада Қазақстан өнерін таныта білді.

Танымалдық, марапат және гастрольдік кеңістік

Жамал Омарованың дауысы радиодан күн сайын шырқалып, гастрольдік сапарларымен республиканың барлық өңіріне кең тарады. Ол Қазақстанды жауапты концерттерде және одақ көлеміндегі декадаларда танытып, кеңестік көпұлтты өнер кеңістігінде бедел биігін көрсетті.

1943 жыл

Жамал Омароваға «Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі» атағы берілді. Кей деректерде осы кезеңде «Қазақ ССР-ның халық әртісі» атағы да аталады.

Ескертпе: мәтіндегі марапатқа қатысты деректер бір жылға тоғыстырылып берілген; нақтылау архивтік құжаттар арқылы жасалады.

Гастрольдер

Ол дәстүрлі өнер тарландары Жаппас Қаламбаев, Қали Жантілеуовтермен бірге Қазақстанның көптеген аймағында өнер көрсетті, Мәскеу сахнасында ән салды, Қытай Халық Республикасында да концерттер берді.

Сахна серіктестері

Әншінің ажырамас концертмейстері — Қазақ ССР-ның еңбек сіңірген әртісі М. В. Смитрович. Кейіннен сүйемелдеуді Республикаға еңбек сіңірген әртіс С. Б. Коган жалғастырды.

Қорытынды: халық жадындағы жарық жұлдыз

Жамал Омарова — бір дәуірдің рухын танытқан, қайталанбас үн иесі. Оның өмірі мен шығармашылық жолы қазақ музыкасының кәсіби сахнада өркендеу кезеңімен астасып, халықтық дәстүр мен жаңа композиторлық бағыттың тоғысқан тұсын айқын көрсетті.

Өмірбаяндық мәліметтер мен нақты деректер Жамал Омарованың қызы Жұпар Омаровадан және Орталық мемлекеттік кинофото-фоноқұжаттар мұрағатынан алынған.