Кей жерлерде африка пілдері сақталган
Африканың жануарлар дүниесі айрықша бай әрі алуан түрлі. Материктің солтүстік бөлігі Сахарамен бірге Голарктика зоогеографиялық облысының Жерорта теңіздік кіші облысына, ал қалған аумағы фаунасының ерекше молдығымен танылатын Эфиоп (Афротропиктік) облысына жатады. Алайда Африкада айқын зоогеографиялық шекаралар әрдайым байқала бермейді: жануарлар дүниесіндегі айырмашылық көбіне қазіргі ландшафт пен климаттық жағдайларға тәуелді.
Негізгі ой
Африканың фаунасы бір жағынан табиғи белдеулерге (шөл, саванна, ылғалды орман, таулы өңір) байланысты жіктелсе, екінші жағынан тарихи қалыптасқан зоогеографиялық облыстармен сипатталады.
Солтүстік Африка: Жерорта теңіздік және шөл фаунасы
Солтүстік Африканың фаунасы көп жағдайда Оңтүстік Еуропа мен Батыс Азия жануарларына жақын. Атлас тауларының қуаң аудандары мен Сахарада суға төзімді немесе суды алыс жерлерден іздеп таба алатын жануарлар тіршілік етеді.
Сүтқоректілер
- Әр түрлі бөкендер: бубал, мендес және басқа түрлер.
- Солтүстік Африка бұғысы, марал.
- Жыртқыштар: жолақ қорқау, шие бөрі, фенек (шөл түлкісі), жабайы мысықтар.
- Саваннадан шөлге дейін арыстандардың келуі байқалады.
- Атлас тауларында құйрықсыз макак (кейде Оңтүстік Испанияда да кездесетін түр) мекендейді.
- Кемірушілер көп: қояндар, қосаяқтар, жабайы қоянтәрізділер; жайранның бір түрі кездеседі.
Бауырымен жорғалаушылар мен құстар
- Кесірткелер: шөл ешкіемері, геккондар, тікенқұйрықтар.
- Жыландар: құм әбжыланы, сұр жылан түрлері, Африка кобрасы.
- Өзен бойында: крокодил, тасбақа, улы Ніл жыланы.
- Шөл және шөлейтте: Африка түйеқұсы, дуадақ, бозторғай.
- Атлас тауларында: тау құрлары, қара күшіген, қарақұс, ақбас сип, қозықұмай.
- Су айдындарында: қоқиқаз, бірқазан, ләйлек, құтан.
Адамға әсер ететін жәндіктер
Жергілікті халыққа көкқасқа шегіртке зор зиян келтіреді: оның жаппай қаптауы Солтүстік Африка елдерінің ауыл шаруашылығына едәуір залал тигізеді. Сонымен қатар қоңыздар мен ашық түсті көбелектер көп кездеседі. Адам үшін бүйі мен шаян қауіпті.
Эфиоп (Афротропиктік) облысы: саванналар мен су айдындары
Эфиоп облысының фаунасы материк көлемінде біршама біркелкі, алайда мекен ету жағдайына қарай ерекшеленеді. Бұл айырмашылық кіші облыстардың бөлінуінен анық көрінеді. Жемшөп қоры мол саванналарда шөпқоректі жануарлар, әсіресе бөкендер ерекше көп: олардың 40-тан астам түрі бар.
Шөпқоректілердің байлығы
Кей өңірлерде ең ірі бөкендердің бірі — гну табындары әлі де кездеседі. Олар күлтежалды, сабауқұйрықты болып келеді, мүйіздері төмен қарай иіледі. Сондай-ақ әдемі иірмүйізді куду, канна және басқа бөкендер кең тараған.
Тұрқы жарты метрден сәл ғана асатын ергежейлі бөкендер де бар. Саванна мен шөлейттің көркі әрі жойылып кету қаупі бар жануарлардың бірі — жираф. Ұзын мойны оған ағаш жапырақтарын оңай үзіп жеуге мүмкіндік береді, ал жылдамдығы қуғыншыдан құтылудың негізгі амалы.
Экватордан шығысқа және оңтүстікке қарай саванна мен далада Африканың жабайы жылқысы — зебралар кең тараған. Оларды берік әрі әсем терісі үшін аулаған. Кей жерлерде қолға үйретілген зебралар күш көлік ретінде де пайдаланылған, өйткені цеце шыбыны оларға зиян келтірмейді.
Ірі жануарлар және қорғау мәселесі
Африка пілдері кей жерлерде ғана сақталған. Тарихи тұрғыдан олар көбіне бағалы азуы үшін қырып-жойылған, көптеген аудандарда мүлде жоғалып кеткен. Қазіргі кезде Африка бойынша піл аулауға тыйым салынғанымен, бұл тыйымды кейде шетелдік туристер бұзады.
Бүгінде пілдер адам аз қоныстанған таулы өңірлерде, әсіресе Эфиоп тау қыратында, сондай-ақ Шығыс және Оңтүстік Африка қорықтарында жиі ұшырасады.
Жойылып кету қаупі бар жануарлардың қатарына мүйізтұмсықтар да жатады. Африка мүйізтұмсығы қос мүйізді болып, ақ және қара түрлерге бөлінеді. Ақ мүйізтұмсық — қазіргі мүйізтұмсықтардың ең ірісі (ұзындығы 4 м-ге дейін), бүгінде негізінен қорықтарда ғана сақталған.
Өзендер мен көлдер жағалауында бегемот кең таралған. Бегемот пен жабайы шошқаны көбіне еті мен терісі үшін аулайды.
Жыртқыштар және трофикалық байланыс
Шөпқоректілердің көптігі жыртқыштардың да сан алуандығын қалыптастырады. Саванна мен шөлейтте арыстандар мекендейді. Олар шартты түрде берберлік және сенегалдық топтарға бөлінеді: берберлік арыстан экватордан солтүстікке қарайғы аймақта тарағанымен, қазір дерлік жойылып кеткен; сенегалдық арыстандар материктің оңтүстік бөлігінде кездеседі. Арыстандар ашық кеңістікті көбірек ұнатады және орманға сирек кіреді.
Кең тараған жыртқыштар
- Қорқау қасқыр, шие бөрі
- Қабылан, гепард, қарақал, сервал
- Виверра тұқымдастарының бірнеше өкілі
Маймылдар мен кемірушілер
- Павиандар, геладалар, мандрилдер; жіңішке денелі гверецалар
- Кей түрлер салқын таулы климатқа бейімделген, ойпаттың жоғары температурасын көтере бермейді
- Тышқан мен тиындардың бірнеше түрі
Құстар, бауырымен жорғалаушылар және қосмекенділер
Саванналарда құстар өте көп: Африка түйеқұсы, цесарка, турач, марабу, тоқылдақтәрізді ткачтар, сондай-ақ жыланмен қоректенетін ерекше құс — секретарь. Су маңында қызғыш, көкқұтан, бірқазан ұялайды.
Бауырымен жорғалаушылар солтүстік шөлдердегіден кем емес: әр түрлі кесірткелер, жыландар, құрлық тасбақалары кең тараған. Бұл өңірге хамелеондардың бірнеше түрі тән, өзендерінде крокодилдер жүреді. Қосмекенділердің ішінде, әсіресе, бақалардың түрлік құрамы бай.
Термиттер және ландшафтқа ықпалы
Насекомдар дүниесі өте бай. Әсіресе термиттер ландшафтта маңызды рөл атқарады: олардың биік, өзіндік пішінді илеулері саваннада жиі кездеседі. Солтүстіктегідей мұнда да көкқасқа шегірткелер егіншілікке елеулі зиян келтіреді.
Ылғалды тропиктік ормандар: жасырын тіршілік иелері
Ылғалды тропиктік ормандардың фаунасы ашық кеңістіктердегідей аса мол болмаса да, өзінше ерекше. Орманда шөпқоректілер салыстырмалы түрде аз болғандықтан, жыртқыштар да сиректеу ұшырасады.
Орман сүтқоректілері
- Тұяқтылардан — жирафқа туыстас окапи (өте сақ, қалың нуда жасырынып тіршілік етеді).
- Орман бөкендері, қабан, буйвол, бегемот.
- Жыртқыштар: жабайы мысық, қабылан, шие бөрі, виверралар.
- Кемірушілер: шашау құйрық жайра, тікенқұйрық ұшар.
Маймылдар және орман құстары
Ормандағы маймылдар өте алуан түрлі және олардың көбі ағашта тіршілік етуге бейімделген: мартышкалар, павиандар, мандрилдер жиі кездеседі. Африканың 10° солтүстік ендік пен 10° оңтүстік ендік аралығы қазіргі адам тәрізді маймылдардың екі туысының — шимпанзе мен гориланың негізгі мекені саналады. Батыс рифт аймағы тауларында сирек әрі аз зерттелген тау горилалары да бар.
Орман орнитофаунасына тотылардың бірнеше түрі, банан жегіштер, ашық түсті орман көкектері, нектарналар және басқа да құстар жатады.
Қосымша топтар
Орман өзендерінде талпақтұмсықтар мен крокодилдер мекендейді. Кесірткелер мен жыландар да көп. Материк ормандарының фаунасында лемурлардың екі түрі де кездеседі.
Оңтүстік Африканың шөл және шөлейт аймақтары
Оңтүстік Африканың шөл және шөлейт кеңістіктері (кей сипаттары бойынша Солтүстік Африка шөлдерімен салыстыруға болады) фауна тұрғысынан материктің өзге бөліктеріне қарағанда кедейлеу.
Сипатты жануарлар
- Тұяқтылар: кафр буйволы, зебраның бір түрі (квагга), бөкендердің кейбір түрлері.
- Жыртқыштар: кама түлкісі, дала бөрісі, виверралардың бірнеше түрі.
- Арыстандар бұл өңірлерде дерлік жойылып кеткен деуге болады.
- Кеміргіштер мен насекомқоректілердің эндемик түрлері бар; соның ішінде сарғыш көртышқан ерекше қызықты.
Мадагаскар: эндемиктер аралы
Мадагаскар фаунасының өзіндік ерекшелігі бірден байқалады: эндемик түрлер көп, ал Африкада кең тараған кейбір жануарлар топтары бұл аралда мүлде жоқ. Сондықтан Мадагаскар жануарлар дүниесі дербес, қайталанбас жүйе ретінде қарастырылады.
Лемурлар
Мадагаскарға лемурлар тән: олардың көптеген туыстары мен түрлері бар және олар аралға кең таралған. Жергілікті халық лемурларға көбіне тимейді, кейбірін қолға да үйретеді.
Жыртқыштар мен насекомқоректілер
Жыртқыштардан негізінен виверралар кездеседі. Насекомқоректілердің ішінде эндемик тенректер ерекше көп және олар Мадагаскардың биологиялық айрықша келбетін айқындайды.