Бүкіләлемдік Туристік Ұйым - Біріккен Ұлттар Ұйымының туризмді дамыту мақсатында арнайы құрған ұйымы
Туризм инфрақұрылымы: мемлекеттік қолдау және нақты өзгерістер
Қазір туризм инфрақұрылымын дамытуға мемлекет тарапынан ерекше көңіл бөлініп, жұмыстардың басым бөлігі заң нормаларына сай жүзеге асуда. Туризм әкімшілігі индустрияны дамыту жолдарын айқындау мақсатында бірқатар шаралар жүргізді. Соның нәтижесінде туристерге арналған қонақүйлер, сауықтыру нысандары және өзге де қызмет көрсету мекемелерін салу, сондай-ақ туризм индустриясына қаржы бөлу мәселелері кезең-кезеңімен оң шешімін тауып келеді.
Орналастыру инфрақұрылымы
Қолда бар деректерге сүйенсек, республикада туристерді орналастыратын 400-ден астам нысан бар. Олардың қатарында:
- 239 қонақүй
- 34 санаторий
- 29 демалыс аймағы
- 26 демалыс үйі
- 17 туристік база
- 13 сауықтыру лагері
- 11 санаторий-профилакторий
- 10 қонақ үй типтес нысан
- 8 профилакторий
Қаржыландыру динамикасы
Бұл қаражаттың негізгі бөлігі жергілікті бюджеттен және жеке кәсіпкерлер тарапынан тартылған.
Көлік инфрақұрылымы: әуе, теміржол және автокөлік
Туризм инфрақұрылымының дамуы тек жылжымайтын нысандармен шектелмейді. Ол көлік қатынасының сапасы мен қолжетімділігіне тікелей байланысты. Қазіргі таңда еліміз туристерді көліктің бірнеше түрімен тасымалдауды жүйелеуге назар аударып отыр.
Әуе қатынасы
Шетел туристерін тасымалдауға әуе бағыттары кеңінен қолданылады. Республика аумағында шетелдің 6 әуе компаниясы қызмет көрсетеді.
Теміржол бағыты
Теміржол — экономиканың күретамыры. Шетел туристерін жеткізу үшін бірнеше бағыт іске қосылды. Соның ішінде «Қазақстан темір жолы» ұлттық жолаушылар тасымалдау компаниясы бірлесіп «Жібек жолының маржаны» атты арнайы маршрут жобасын әзірледі.
Автокөлік жолдары
Автокөлікпен тасымалдау өз маңызын жоғалтпайды: елдің жолдары ірі туристік нысандарды шетел бағыттарымен байланыстырып отыр.
Арнайы маршрут мысалы
2002 жылы «Жібек жолының маржаны» бағыты алғаш рет мына қалалар бойынша жүзеге асты:
Бағытты әрі қарай Теһранға, одан соң Бейжіңге дейін жалғастыру мәселесі де күн тәртібіне қойылды.
Көлік инфрақұрылымын күшейту үшін әуе, автокөлік және теміржол нысандарының материалдық-техникалық базасын жаңартып, туристерге қызмет көрсетудің сапа стандарттарын көтеру қажет. Сонымен бірге туристік ұйымдардың жұмысына нақты талап қою маңызды: талап болмаса, саланы дамытуда кедергілер туындауы мүмкін.
Қызмет сапасы: тамақтану, сервис және жергілікті өндіріс
Туристік инфрақұрылым мен менеджментті жақсартудың бір бөлігі — келушілерді сапалы азық-түлікпен және дәмді тағаммен қамтамасыз ету. Соңғы жылдары өңір экономикасының ілгерілеуі бұл бағытты да нығайтуға мүмкіндік береді.
Өндіріс өсімі (Алматы облысы мысалы)
2000 жылдың қаңтар–қыркүйек кезеңімен салыстырғанда өндірісте мынадай өсім көрсеткіштері аталады:
- Ет және үй құстары өнімдері — 8,7%
- Жеміс-көкөніс шырыны — 2,2 есе
- Қоюытылған сүт пен қаймақ — 63,5%
- Дәнді дақылдар ұны — 38,7%
- Коньяк және коньяктік ішімдіктер — 5,8 есе
- Жүзім шарабы — 55,4%
Табиғат пен мәдениет: туризмнің ең тартымды капиталы
Тарихи және мәдени орталықтардың ерекшелігі — олардың өзен-көл жағалауларына, көрікті табиғи аймақтарға жақын орналасуы. Сондықтан қазақтың табиғатын, саятшылық өнерін, балық аулау дәстүрін этнографиялық тұрғыдан жаңғырта ұсыну — туризм индустриясының табыс көзіне айнала алады.
Маусымдық туризм мүмкіндігі
Қыс мезгілінде қыратты аймақтарда шаңғы тебу, ат шана немесе түйе шанамен серуендеу секілді тәжірибелер туристер үшін ерекше әсер қалдыруы ықтимал.
«Аппенин биігінен екі теңізге көз жіберген кездерімде болған: ол бір ғаламат картина еді ғой… бірақ тіпті кондордың қанатына мініп Кордильердің ең биік шыңына ұшып шығып, сол жерден көз тастасам да… мына аласа төбенің басында тұрып, айналамдағы мына шөлейттерді, айнадай суларды, қол созымдағы тауларды, төбемдегі мынадай аспанды көрген бүгінгі күнімдей күн кешпес едім».
Осындай саф табиғат пен таза ауа — Жетісу өңірінің айрықша берекесі. Мұндай өлкедегі рекреациялық туризмге қызығушылықтың жоғары болуы заңды. Бұл өңірде кезінде Лепсінің ар жағындағы Жасылкөл маңында жоғары деңгейдегі қонақтардың тынығуы да тегін емес.
Этнотуризм: дәстүрді өнімге айналдыру
2001 жылғы 13 маусымда күшіне енген «Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы» Заңды және әлемдік тәжірибені ескере отырып, ұлттық құндылықтарды жүйелі түрде жаңғыртып, туристік өнімге айналдыру қажет.
Шетел туристін не қызықтырады?
Қазіргі шетел туристерін зауыт-фабрикалардан гөрі, елдің өзіне тән табиғи дәстүрлері мен салттары көбірек тартады. Сондықтан тарихи-мәдени мұражайларға жақын жол бойында ұлттық аспапта ойнаушыларды, ұлттық дәмханаларды, сондай-ақ қолөнер шеберлерін (ши, өрмек тоқу, тері илеу, күдері дайындау, қамшы өру, арқан есу, зергерлік бұйым соғу) тұрақты орналастыруды ұйымдастырған жөн.
Табиғи-танымдық әлеует
Бұрынғы Үйгентас ауданының Көкжар елді мекені маңында марал шаруашылығы мен бал өндіру орталығының жұмысы жолға қойылғаны айтылады. Аю, сілеусін, барыс, жабайы шошқа және түрлі құстар мекендейтін өңірлер туристер үшін ерекше қызығушылық тудыра алады.
Жергілікті «өрнек»
Египеттегі түйемен немесе Үндістандағы пілмен қыдырту үлгісі бізде өгізбен, сәйгүлікпен жер шолу секілді өзіміздің мазмұнға лайықталған форматтармен толыққаны абзал. Сондай-ақ ғылыми мамандардың көмегімен қазақтың ежелгі көшін туристерге тамашалату, эпостық көш көріністерін реконструкциялау да тартымды өнімге айналуы мүмкін.
Заманауи туристік менеджментті қалыптастыру үшін спутниктік байланыс, талшықты-оптикалық желілер сияқты инфрақұрылым қажет. Ал коммуникацияда «ауқымды ойлап, абайлап қимылдау» қағидасы маңызды: имидж бен сенім — ұзақ мерзімде қалыптасады.
Идеялар портфелі
- «Туризм ханшасы» байқауын туристік брендтік жобаға айналдыру.
- Сәйгүліктер көрмесі, қыран құстар мен құмай тазыға қатысты саят мәдениетін көрсететін шаралар ұйымдастыру.
- Ескі қалалардағы қазба жұмыстарымен таныстыру, палеонтологиялық зерттеу нәтижелерін көрсету.
Мысал ретінде Талдықорғандағы өлкетану мұражайында сақталған мүйізтұмсықтың жілік сүйегі сияқты жәдігерлер турист қиялын ерекше оята алады.
Мұраны қорғау және экономика: туризммен ұштастыру
Тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау мен сақтауда жаңа көзқарас қажет: мұраны туристік бизнеспен және сапалы жарнамалық ақпаратпен байланыста дамыту тарихи орталықтардың жұмысын жандандырып, экономикалық негізін нығайта алады.
Нарықтық экономика жағдайында осындай тетіктер арқылы бюджетке ғана сүйенбей, тарихи-мәдени мекемелердің тіршілігін жақсартуға болады. Ал сала жанданса, мемлекет те, ішкі және сыртқы инвесторлар да қолдау көрсетуге ынталы болады.
Жаңа тренд: экотуризм және adventure форматы
Әлемдік туристік үрдістерге қарасақ, экологиялық, орнитологиялық, ботаникалық, экзотикалық және шытырман оқиғалы (adventure) туризмге қызығушылар саны артып келеді. Мұндай аудиторияға аса қымбат инфрақұрылым міндетті емес: кемпинг, киіз үй, қарапайым ас және қонақжай халық — негізгі құндылық.
Бұл бағыт Қазақстан үшін әрі қолжетімді, әрі тиімді бизнес моделі бола алады. Ол үшін халықаралық жарнама, дұрыс позициялау және өнімді тұрақты түрде жаңарту қажет.
Халықаралық нарыққа шығу
Қазақстандық туристік фирмалар Лондонда өтетін халықаралық биржаларға қатысып, ресурстарын жаһандық нарыққа жүйелі түрде ұсынып, стратегиялық және тактикалық жарнама әдістерін тиімді қолданғаны жөн.
Дүниежүзілік Туристік Ұйымның (ДТҰ) статистикалық жинақтарындағы дерек көрінісі де маңызды: халықаралық индекстер мен есептерде елдің болуы — танымалдық пен сенімге әсер етеді.
Дипломатия және мәдени байланыс: Үндістан тәжірибесі
Қазақстанның шетелдердегі өкілдіктері, мемлекеттік медиа және басылымдар туризм мен мәдени мұраны жүйелі насихаттауға тікелей қатысса, бұл елдің өркениеттік және мәдени қуатын танытатын маңызды үлес болар еді. Мұндай тәжірибе Қытайда да, Үндістанда да бар.
Маршрут құрастыру логикасы
Үндістандағы туристік маршруттар көбіне Дели, Агра, Гоа, Варанаси, Мумбай, Джайпур сияқты тарихы мен мәдениеті қалыптасқан орталықтарды қамтиды. Бір ғана Тәж-Махалға жылына 2 миллион турист келіп-кететіні айтылады.
Мемлекеттік туристік офистер саны — 21, ал шетелдік өкілдіктер — 17. Бұл тізімде бұрынғы КСРО республикаларының ішінен тек Ресейдің болуы Қазақстан үшін ойланатын жайт.
Материалдық сабақтастық
Нью-Делидегі Үндістан ұлттық мұражайында Аурелл Стейн коллекциясы бар: 12 000 заттан тұратын жинақта Орталық Азия бұйымдары сақталған. Реті келсе, Қазақстанға қатысты көне кітаптар мен мүсіндердің көшірмелерін елге жеткізу мәселесін қарастыруға болады.
Мұхтар Әуезов пен Әнуар Әлімжанов қалыптастырған рухани көпірді жалғастырып, Қазақстан–Үндістан бағытындағы маршруттарды кеңейту маңызды.
Кластерлік тәсіл: жүйелі өсудің құралы
Кластер — бір-біріне жақын орналасқан, өзара байланысқан және бір-бірінің қызметін толықтыра алатын кәсіпорындар мен ұйымдар тобы. Туристік кластер мәдени-танымдық, іскерлік, сауықтыру және экономикалық бағыттарды біріктіріп, ел экономикасына елеулі үлес қоса алады.
Жобалау және басқару
Туристік кластердің алғашқы нұсқасын әзірлеуде маркетинг және талдау орталығы, америкалық Austin Associates және Economic Competitiveness Group компаниялары қатысқаны айтылған. Ал кластерлік басқару туралы жаңа жобалардың негізгі мақсаты — өңдеуші салаларды тұрақты дамытып, бәсекеге қабілеттілікті арттыру.
- Жаңа жұмыс орындарын көбейту.
- Сұранысқа ие тауарларды экспортқа шығару.
- Мұнай өндіруге тәуелділікті азайту.
- Салалық кластерлерді қалыптастыру.
Имидж және халықаралық ынтымақтастық: UNWTO бағыты
Туризм — кез келген ел үшін бәсекеге қабілетті әрі қаржыны көп талап ететін сала. Бұл, түптеп келгенде, мемлекеттің халықаралық имиджін қалыптастыруға бағытталған инвестиция. Қазақстанның сыртқы насихаты Бүкіләлемдік Туристік Ұйыммен (UNWTO) байланыс арқылы және жеке бастамалар арқылы жүргізілуде.
Қазақстан және UNWTO
Қазақстан UNWTO-ға 1993 жылдан бері мүше. 2000 жылдан бастап Берлин, Мәскеу, Лондон, Мадрид сияқты қалаларда өтетін халықаралық көрмелерге тұрақты қатысып келеді. Сондай-ақ Алматыда халықаралық көрмелер 2001 жылдан бері, Астанада 2004 жылдан бері өткізіле бастады (мысалы, Astana Leisure).
Мәтіндегі дерекке сай, 2004 жылы қазақстандық туристік ұйымдардың қызметін әлемнің 60-қа жуық елінің туристері пайдаланған.
Ақпараттық технология және медиа-насихат
Қазіргі жағдайда туризм имиджін қалыптастыруға ақпараттық технологиялардың ықпалы жоғары. Осыған байланысты Батыс елдерінде Қазақстанды таныту мақсатында BBC, CNN, EuroNews арналарында бейнероликтер көрсетіліп, туристік мүмкіндіктер насихатталуда.
Бұған қосымша, министрлік шетелде өкілдіктер ашуды және халықаралық журналистерге арналған баспасөз турларын тұрақты ұйымдастыруды жоспарлаған. «Press tour to Kazakhstan» сияқты форматтар арқылы Ұлыбритания (CNN Traveller, The Guardian) және Германия, Испания, Португалия, Нидерланды, Грекия елдерінің журналистері қатысқан сапарлар өткен.
Сенім факторы
Халықаралық ұйымдардың Қазақстанға сенімін күшейтетін алғышарттар ретінде саяси тұрақтылық, ұлтаралық келісім және туристерді қызықтыратын табиғи-мәдени кеңістік аталады. Сонымен қатар ел аумағында өтетін халықаралық жиындар Қазақстанның бейбітшіл әрі тұрақты мемлекет ретіндегі беделін арттырады.
Қорытынды: жүйе, өнім және насихат бір арнаға тоғысқанда
Туризмді дамыту — тек нысан салу емес. Ол — инфрақұрылым, көлік, сервис, қауіпсіздік, заң талаптары, ұлттық мазмұн, ғылыми-мәдени жұмыс және халықаралық коммуникация тоғысқан күрделі жүйе. Қазақстан үшін негізгі міндет — осы элементтерді бір стратегияға біріктіріп, табиғи байлық пен дәстүрлі мәдениетті заманауи туристік өнімге айналдыру.
Дұрыс ұйымдастырылған кластер, сапалы маркетинг және тұрақты халықаралық әріптестік ел экономикасына кіріс әкеліп қана қоймай, Қазақстанның әлемдік деңгейдегі имиджін де күшейтеді.