Өндірістік қатынастар мен шаруашылық санаттарындағы өзгерістер туралы қазақша реферат
Агроөнеркәсіп кешеніндегі реформалар: өндірістік қатынастар мен шаруашылық санаттарының өзгеруі
Экономикалық реформаға дейін Қазақстанның агроөнеркәсіп кешенінде 2100 кеңшар, 400 ұжымшар, 20-дан астам ірі ет комбинаты, сүт зауыттары, жүнді бастапқы өңдеуден өткізетін үш аса ірі фабрика және көптеген өзге кәсіпорын жұмыс істеді. Тек тамақ өнеркәсібінің өзінде 3 мыңнан астам кәсіпорын болды.
Реформаға дейін ауыл шаруашылығы өнімдері негізінен шаруашылықтың екі санатында ғана өндірілетін. Бұл саладағы өзгерістер экономиканың басқа бағыттарына қарағанда қарқындырақ жүргізілді. Дегенмен, реформалардың барлығы бірдей дәл әрі жүйелі орындалды деу қиын.
Реформаның мәні: меншікті қайта бөлу
Реформаның өзегі — өндіріс құралдарындағы мемлекеттік және ұжымдық меншікті (ұжымшарлардағы меншіктің басым бөлігі іс жүзінде мемлекеттік сипатта болды) жеке меншікке айналдыру еді. Көп елдегі тәжірибеге сүйене отырып, бұл саладағы негізгі меншік иесі әрі басты өнім өндіруші ретінде шаруа (фермер) қожалықтары қалыптасады деп күтілді.
Малды бұрынғы ұжым мүшелеріне бөліп беру салыстырмалы түрде жеңіл болғанымен, жерді және ауыл шаруашылығы құралдарын (машина-трактор шеберханалары, автопарктер, тракторлар, комбайндар және т.б.) жеке адамдардың меншігіне нақты бөліп беру өте қиын болды — көп жағдайда бұл тек шартты түрде іске асты. Жердің өзі бүгінге дейін негізінен мемлекет меншігінде қалып отыр.
Қысқаша айтқанда, кеңшарлар мен ұжымшарларды жүргізудің тиімсіз үлгісі ретінде қабылдап, оларды қысқа мерзімде түбегейлі өзгертуге ұмтылдық. Нәтижесінде кеңестік ұжымшар-кеңшар жүйесі тарих сахнасынан кетті.
2001 жылға қарай: құрылымдардың күрт өзгеруі
- Қалған мемлекеттік ауыл шаруашылығы кәсіпорындары 82
- Шаруа (фермер) қожалықтары 105 170
- Серіктестіктер 3 342
- Акционерлік қоғамдар 293
- Өндірістік кооперативтер 1 710
- Басқа құрылымдар 1 302
Жалпы алғанда, республикада 111 899 ауыл шаруашылығы субъектісі тіркелді.
Негізгі ұғымдар (анықтамалар)
- Ауыл шаруашылығы кәсіпорындары
- Бұрынғы колхоздар, совхоздар және басқа мемлекеттік шаруашылықтар базасында құрылған өндірістік құрамалар, сондай-ақ кәсіпорындар мен ұйымдардың қосалқы шаруашылықтары (ұжымдық ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, акционерлік қоғамдар, серіктестіктер және т.б.).
- Шаруа (фермер) қожалықтары
- Отбасылық еңбек бірлестіктері. Жеке кәсіпкерлік ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге арналған жерді пайдаланумен, сондай-ақ өнімді өңдеу және өткізумен тығыз байланысты.
- Жұрт шаруашылығы
- Халықтың жеке қосалқы шаруашылықтары, ұжымдық бақтар мен бақшалар, саяжай учаскелері.
Жер мен өндіріс: сан көп, сапа қандай?
Реформа қарсаңында 272 миллион гектар ауыл шаруашылығы жері (үй маңындағы және саяжайдағы шағын учаскелерді қоспағанда) шамамен 2,5 мың кеңшар мен ұжымшардың қарамағында болды. Егістік, шабындық және жайылымдардың негізгі бөлігі де солардың қолында еді.
2001 жылдың басы: мемлекеттік кәсіпорындардағы жер көлемі
Ауыл шаруашылығы жері
3,2 млн га
Егістік жер
0,6 млн га
Шаруа қожалықтары: өсімдік шаруашылығында ілгерілеу, малда үлес аз
2000 жыл: жер және егіс құрылымы
Ауыл шаруашылығы жері
29,8 млн га (32%)
Егістік жер
6,1 млн га (31,8%)
Барлық дақылдар егісі
4,8 млн га (29,9%)
Дәнді дақылдар
3,7 млн га (29,9%)
Техникалық дақылдар
347,4 мың га (55%)
Картоп-көкөніс-бақша
58,6 мың га (19,4%)
Жемшөптік дақылдар
719 мың га (25,5%)
2000 жыл: негізгі өнім өндірісі
Астық
4,3 млн т (37%)
Шитті мақта
228 мың т (79,4%)
Қант қызылшасы
153 мың т (56%)
Күнбағыс дәні
74 мың т (70%)
Картоп
191 мың т (11,3%)
Көкөніс
344 мың т (22,3%)
Бақша өнімдері
202,3 мың т (48%)
Осы көрсеткіштер шаруа қожалықтарының астық, мақта, қант қызылшасы, күнбағыс және бақша өнімдері бойынша айтарлықтай нәтижеге жеткенін аңғартады.
Мал шаруашылығы: үлес өте төмен
1990 жылы шаруа қожалықтарында мал мен құс өте аз болды: шамамен бір мыңға жуық ірі қара, 51 мың қой-ешкі, 800 шошқа, 900 жылқы ғана тіркелген. 2000 жылы да шаруа қожалықтарының үлесі төмен күйінде қалды: ірі қараның 5,3%-ы, қой-ешкінің 8,5%-ы, шошқаның 3,3%-ы, жылқының 8,5%-ы, құстың 1%-ы.
Ет
6,3%
Сүт
4,1%
Жүн
8,3%
Жұмыртқа
0,7%
Жалпы өнім (2000)
18,6%
2000 жылы шаруа қожалықтарының ауыл шаруашылығы жалпы өніміндегі үлесі 18,6% болды: өсімдік шаруашылығы өнімінде — 31,5%, мал шаруашылығында — 4,8%.
Ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындары: астық пен қызылшада басымдық
2000 жылы мемлекеттік және беймемлекеттік 6729 ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының қарамағында 63,2 млн га ауыл шаруашылығы жері (67,9%) және 13,1 млн га егістік жер (68,2%) болды. Барлық дақылдар егісінің көлемі — 10,8 млн га (66,7%).
Астық өндірісі
7,2 млн т (62,1%)
Қант қызылшасы
92 мың т (33,7%)
Шитті мақта
41 мың т (14,3%)
Күнбағыс дәні
22 мың т (21%)
Картоп
71 мың т (4,2%)
Көкөніс
92 мың т (6%)
Бақша өнімдері
25,7 мың т (6%)
Демек, бұл кәсіпорындар негізінен астық пен қант қызылшасын өндіруде өз орнын сақтап қалды.
Жұрт шаруашылығы: мал шаруашылығының негізгі тірегі
Ауыл шаруашылығының үшінші санаты — жұрт шаруашылығы. Реформаға дейін, 1990 жылы бұл санаттың қарамағында картоп, көкөніс және бақша өсіретін небары жарты миллион гектарға жуық жер болды. Аталған үш дақылдың егіс көлемінің 41%-ы осы санатқа тиесілі еді.
1990 жыл: жұрт шаруашылығының малдағы үлесі
Ірі қара — 30,9%, сиыр — 46,9%, қой-ешкі — 18%, шошқа — 21%, жылқы — 31,4%, құс — 33,4%. Нәтижесінде еттің 33,3%-ы, сүттің 45,7%-ы, жұмыртқаның 31,6%-ы және жүннің 27,4%-ы өндірілді.
2000 жыл: жер көлемі (өте шектеулі)
Жалпы жер — 406 мың га, оның ішінде ауыл шаруашылығы жері — 347 мың га, егістік — 252 мың га, шабындық пен жайылым — 31 мың га.
2000 жыл: үш дақыл бойынша өндіріс
Картоп — 1,431 млн т (84,5%), көкөніс — 1,108 млн т (71,7%), бақша өнімдері — 193,7 мың т (45,9%).
2000 жылдың соңы: малдың негізгі бөлігі осы санатта
Ірі қара — 86,3%, сиыр — 89,2%, қой-ешкі — 82%, шошқа — 87%, жылқы — 84%, құс — 50,3%. Соған сәйкес еттің 87,2%-ы, сүттің 90,9%-ы, жұмыртқаның 49,1%-ы, жүннің 80,8%-ы өндірілді.
Қорытындысында, 2000 жылдарға қарай мал шаруашылығы өнімдерінің басым бөлігі жұрт шаруашылығының еншісіне өтті.
Жұрт шаруашылығының ауыл шаруашылығы жалпы өніміндегі үлесі 1990 жылғы 28%-дан 2000 жылы 60%-ға дейін өсті: өсімдік шаруашылығында — 13%-дан 34%-ға, мал шаруашылығында — 44%-дан 87%-ға дейін.
Жерді пайдалану дағдарысы: неге алқаптардың бір бөлігі айналымнан шықты?
Тағы бір маңызды мәселе — ауыл шаруашылығындағы басты өндіріс құралы жердің үш санат бойынша бөлінісі және оның нақты пайдаланылуы. Реформаға дейін жер негізінен кеңшарлар мен ұжымшарлардың қолында болды.
2000 жылдың соңында ауыл шаруашылығы жерінің 93 млн гектары, егістік жердің 19,2 млн гектары, екпелі жердің 16,2 млн гектары ғана үш санаттың қарамағында қалып, қалғаны “запастағы жерлер” ретінде есепке алынған.
Пайдаланылып отырған ауыл шаруашылығы жері
34%
Пайдаланылып отырған егістік жер
54,8%
Пайдаланылып отырған екпелі жер
46,3%
Негізгі себептер
- Жерді игеруге және бұрынғы көлемде егін егуге техника, жанар-жағар май, тыңайтқыш, сапалы тұқым жетіспеді.
- Ең бастысы — осы ресурстарды сатып алуға қаржы тапшылығы болды.
- Ресурстар табылғанның өзінде өнімді өңдеу, сақтау және нарыққа шығару үшін қосымша қаржы қажет болды.
- Шабындықтарды шабуға құрал мен қаражаттың тапшылығы, әрі шөпке сұраныстың төмендігі байқалды.
- Мал санының азаюынан миллиондаған гектар жайылымның шөбі пайдаланылмай қалды.
Осы факторлар реформаның сандық нәтижелері (субъектілердің көбеюі) мен сапалық нәтижелерінің (жерді толық игеру, өндіріс тұрақтылығы, инфрақұрылым) арасында айқын алшақтық болғанын көрсетеді.