Жарғылық капиталды көбейту
Банктің меншікті капиталы: мәні және өсу көздері
Банктің ресурсы ретінде меншікті капитал акционерлер үшін дивиденд түрінде құн қалыптастырады. Бұл ресурсты ұлғайту екі негізгі жолмен жүзеге асады:
- Жарғылық капиталды көбейту (қосымша акциялар шығару және орналастыру арқылы).
- Таза кірісті арттыру (пайданы капиталдандыру және бөлінбеген пайда есебінен күшейту).
Банктік қаражаттар құрылымында жарғылық капитал және оған теңестірілген баптар банктің тұрақтылығы мен қызмет тиімділігін қамтамасыз етуде ерекше рөл атқарады.
Меншікті капиталдың негізгі қызметтері
Меншікті капитал банк қызметінің тұрақтылығын ұстап тұратын бірнеше функцияны атқарады:
Қорғаныс қызметі
Бұл қызмет меншікті капитал көлемінің банктің төлем қабілеті мен тұрақтылығына тікелей әсерін сипаттайды. Капитал неғұрлым жоғары болса, банк соғұрлым өтімді және дағдарысқа төзімді болады.
Банк банкротқа ұшыраған жағдайда, негізінен тәуекелді акционерлер көтереді. Сонымен қатар, меншікті капитал ағымдағы табыс жеткіліксіз кезде де зияндарды жабуға мүмкіндік береді. Сондықтан капиталдың азаюы банкроттық тәуекелін күшейтеді.
Түйін:
Қорғаныс қызметі — меншікті капиталдың ең басты қызметі.
Шұғыл қызметі
Шұғыл қызмет қорғаныс қызметімен салыстырғанда екінші деңгейлі болғанымен, банктің қалыптасуы мен дамуы үшін маңызды. Ол жер, ғимарат, құрал-жабдық сатып алуға қажетті қаражатты жұмылдыруды және көзге көрінбейтін зияндар тәуекеліне байланысты резервтер құруды қамтиды.
Әсіресе, банк қызметін бастағанда бұл қаржы көздері шешуші рөл атқарады; кейіннен олардың бір бөлігі ұзақ мерзімді активтерге және түрлі резервтерге бағытталады.
Реттеуші қызметі
Меншікті капитал салымшылар мен кредиторлардың мүдделерін қорғаумен қатар, банк операцияларын бақылауға мүмкіндік беретін заңдар мен ережелермен тікелей байланысты реттеуші қызмет атқарады.
Капитал көрсеткіштері арқылы мемлекеттік органдар банктердің қызметін бағалап, қадағалау жүргізеді. Бұл талаптар ең төменгі капитал мөлшерін, активтер бойынша шектеулерді, сондай-ақ басқа банктерден актив сатып алу шарттарын қамтуы мүмкін.
Пруденциялық нормативтер капиталдың жеткіліктілігін белгілейді және несие мен инвестициялық операцияларды шектеу құралы ретінде қолданылады.
Айналым қызметі
Банк капиталы тек банкроттықтың алдын алу үшін ғана құрылмайды; оның басты мақсаты — коммерциялық қызметті қамтамасыз ету. Тәуекелмен байланысты операцияларды жүргізгенде капитал активтік айналымдарды тәуекел деңгейін ескере отырып авансылауға мүмкіндік береді.
Банктер айналым капиталын кассалық ақшаға, несиелік операцияларға, факторинг пен лизингке, бағалы қағаздарды сатып алуға, сондай-ақ негізгі құралдарға жұмсай отырып, өз кредиторларын ықтимал зияндардан қорғайды.
Резервтік қызметі
Тәуекел тек активтік операцияларға ғана емес, пассивтік операцияларға да тән. Пассивтік тәуекелдерді төмендету үшін банктер тартылған қаражаттар есебінен Орталық банкте міндетті резервтер қалыптастырады.
Сонымен бірге ресурстар тапшылығы жағдайында активтік операциялардан туындайтын тәуекелдердің орнын толтыру үшін арнайы резервтер құру қажет болады. Мұндай шығындар айналым қызметіне тікелей жатпайтындықтан, оларды капиталдың резервтік қызметі арқылы жабу қамтамасыз етіледі.
Резервтік қызмет тәуекелді активтердің бар-жоғына қарамастан, банк капиталының тұрақты қызмет етуін қолдайды және қадағалау органдары белгілейтін пруденциялық нормативтермен тығыз байланысты.
Капиталдың «буфер» ретіндегі рөлі және тәуекелді төмендету
Кейбір талдаушылар капиталдың негізгі мақсаты ретінде тәуекелді төмендетуді атап көрсетеді. Бұл тұрғыдан алғанда капиталдың маңызы мына бағыттарда көрінеді:
- Капитал банктің шығындарын жабатын және төлем қабілетін сақтайтын буфер ретінде қызмет етеді.
- Төлем қабілетіне қатысты проблемалардан сақтап, қаржылық ресурстар нарығына қолжетімділікті кеңейтеді.
- Қарыз арқылы қаржыланатын активтер бойынша тәуекелдің шамадан тыс өсуін шектейді.
- Несие бойынша ықтимал шығындарға қарсы қорғаныс қабатын қалыптастырады.
Мысал: несие төлемдері тоқтаған кездегі әсер
Егер банк клиенттері алған несиелері бойынша міндеттемелерін орындауды тоқтатса, пайыздар мен негізгі борыш бойынша ақша түсімі бірден азаяды, ал ақша шығысы бірден қысқармауы мүмкін. Түсім шығыстан қайта асып түскенге дейін банк төлем қабілетін сақтау үшін капиталдың буферлік мүмкіндігіне сүйенеді.
Мұндай жағдайда банк дивидендтерді төлеу мерзімін шегере алады, өйткені дивиденд — міндетті төлем емес. Ал қарыз бойынша пайыздарды төлеу, керісінше, міндетті сипатқа ие.
Капиталы жеткілікті банктер уақыт ұту және шығындарды жабу үшін қосымша акциялар немесе міндеттемелер шығара алады. Капитал неғұрлым жоғары болса, банк төлем қабілетсіздікке жеткенге дейін активтердің көбірек бөлігін «көтере» алады және жалпы тәуекел деңгейі төмендейді.
Бұл қызметтердің барлығы мемлекеттік органдар белгілейтін активтер нормативтерімен тығыз байланысты. Егер банк қарыз көлемін ұлғайтуды немесе қосымша активтер сатып алуды жоспарласа, өсімді ұстап тұру үшін жарғылық капиталды қосымша қаржыландыру арқылы арттыруы қажет.
Жарғылық капитал және оны қалыптастыру тетігі
Жоғарыда аталған қызметтер меншікті капиталдың банктің коммерциялық қызметінің негізі екенін көрсетеді: ол банктің тәуелсіздігі мен қаржылық тұрақтылығына кепіл болады және түрлі тәуекелдерді басқарудың маңызды көзі ретінде қызмет етеді.
Меншікті капитал құрамында жарғылық капиталдың үлес салмағы ерекше маңызды. Ол меншікті бағалы қағаздарды шығару арқылы қалыптасатындықтан, тәжірибеде жиі акционерлік капитал деп аталады.
Қалыптастыру көздері
Жарғылық капиталдың мөлшері акционер-қатысушылардың (акция ұстаушылардың) жарналары есебінен жинақталады. Оны қалыптастыру және ұлғайту өз акцияларын шығару және орналастыру арқылы жүзеге асады.
Эмиссияны рәсімдеу және орналастыру
Бағалы қағаздар шығарылымы міндетті түрде тіркеледі, эмиссия проспектісі жарияланады. Акциялар теңгемен, шетел валютасымен немесе материалдық құндылықтармен төленуі мүмкін.
Капиталдандыру және конвертация
Банктің басқа да меншікті қаражаттарын капиталдандыруға болады. Мысалы, бұрын шығарылған конвертацияланатын облигацияларды акцияларға айырбастау арқылы капитал ұлғайтылуы мүмкін.
Бағалы қағаздар толық орналастырылғаннан кейін банк шығарылым нәтижесін талдап, қорытынды есеп дайындайды; ол Қазақстан Республикасының Ұлттық банкімен бекітіледі.
Шетел валютасындағы капиталды теңгеге конвертациялау: негізгі мәселелер
Ұлттық банк шетел валютасындағы капиталды заңды түрде тоқтатып, оны ұлттық валюта — теңгеде қайта шығаруды ұсынған тәжірибелер болған. Мұнда негізгі мәселе — айырбастау курсы: айырбастан туындайтын табыс пен шығынды дұрыс есептеу қажет.
Маңызды қағида
Кез келген табысты толық көлемде дивиденд ретінде үлестіруге болмайды. Негізгі мақсат — қандай бухгалтерлік есеп әдісі қолданылса да, оның бірінші деңгейлі капиталға (Tier 1) теріс әсер етпеуін қамтамасыз ету.
Тарихи курс тәсілі
Конвертация курсы ретінде бағалы қағаз шығарылған кездегі тарихи курсты қолдануға болады. Бұл тәсілдің кемшілігі — теңгемен шығарылатын жаңа акциялардың номиналына қатысты сәйкессіздіктер туындап, тарихи курсты келісу күрделенуі мүмкін.
Ресми курс тәсілі
Балама ретінде айырбастау жүргізілетін күнді нақты көрсетіп, сол күнгі ресми курсты пайдалану ұсынылады. Артықшылығы — айырбастан туған табыс немесе шығынды есептеу жеңілдейді.
Айырманы есепке алу тәртібі
Конвертацияланған акциялардың бастапқы құны мен тарихи (немесе ресми) курс бойынша есептелген құны арасындағы айырма бөлінбеген резервке, яғни акциялар бойынша премиялар шотына жатқызылады.
Егер заңды күшін жою және конвертация қандай да бір себеппен шығынға әкелсе, шығын ең алдымен акциялар премиялары шотындағы кредиттік қалдық есебінен жабылады. Ол жеткіліксіз болған жағдайда, шығын ағымдағы жылдың табыстары мен шығындары шотына жатқызылады.
Техникалық ұйымдастыру
Шетел валютасындағы капиталдың заңды күшін жою және теңгедегі капиталды қайта шығару бойынша бухгалтерлік өткізбелерді валюталық позиция шоты арқылы жүргізген дұрыс. Бұл үшін нарықта теңгені сататын және валюталық позицияны сатып алатын қарсы тарап қажет; мұндай жағдайда Ұлттық банк соңғы инстанциядағы сатып алушы бола алады.