Әлемдегі кез келген тілдің сөздік құрамы, өздерінің ежелден келе жатқан төл сөздерінен және басқа халықтардың тілдерінен енген кірме сөздерден тұратындығы белгілі жәйт
Әлемдегі кез келген тілдің сөздік құрамы ежелден келе жатқан төл сөздерден және басқа халықтардың тілдерінен енген кірме сөздерден тұратыны белгілі. Халықтардың тарихи, экономикалық және мәдени байланыстары, сондай-ақ өмірдің түрлі салаларындағы өзгерістер тілдің сөздік қорына ықпал етіп, әр дәуірдің оқиғаларын сөз арқылы «куә» етіп қалдырады.
Тілдік ықпалдың басты арналары
- Тарихи байланыстар мен саяси өзгерістер
- Сауда-саттық және шаруашылық қатынастар
- Мәдениет, білім, әдебиет пен өнер
- Діни факторлар және рухани кеңістік
Сол секілді халқымыздың басынан өткен сан алуан тарихи факторлардың тілімізге тигізген әсері де әр қырлы болды. Түркі тілдеріне араб элементтерінің енуіне түркілердің ислам дінін қабылдауы едәуір ықпал еткені даусыз.
Араб тілінің ықпалы: ислам және халықаралық тіл мәртебесі
Ислам дінінің түркі топырағына жетуі VIII ғасырда басталғанымен, оның кең таралуы X ғасырда Қарахан мемлекеті тұсында күшейді. Осы кезеңде Таяу және Орта Шығыс халықтарының мәдени өмірінде араб тілі халықаралық тіл қызметін атқарды.
Тарихи параллель
Бір кездері Батыс Еуропа халықтары үшін латын тілі қандай рөл атқарса, шығыс халықтары үшін араб тілі де сондай мәнге ие болды.
Парсы сөздері: ертерек басталған қабат
Тарихи деректер парсы сөздерінің түркі тайпаларының тіліне араб сөздеріне қарағанда әлдеқайда ертерек ене бастағанын көрсетеді. Б.з.д. VI–IV ғасырларда Қазақстан аумағын мекендеген сақ тайпаларының солтүстік тобы түркі тілдерінде сөйлесе, оңтүстік тобы көршілес тайпалармен иран тілі арқылы қарым-қатынас жасаған.
Сақтар мен өңірлік байланыстар
Мәдениеті мен өнері дамудың жоғары сатысына көтерілген сақ тайпалары Персиямен тығыз байланыс орнатқан. Бұл өзара ықпалдастық лексикалық алмасуға да жол ашты.
VII–VIII ғасырларда Зеревшан мен Қашқадария ойпаттарын мекендеген соғды тайпалары да түркі тайпаларымен қоян-қолтық араласып өмір сүрді. Махмұд Қашқари Шығыс Түркістанның оңтүстігі мен Талас, Шу өңірлерін мекендеген соғдылардың екі тілде сөйлегенін атап өтеді. Ол сондай-ақ Тараз бен Аққала (Сайрам) тұрғындары секілді Баласағұн қаласының тұрғындары да соғды және түркі тілдерінде сөйлегенін жазады.
Қорытынды тұжырым
Осы деректер парсы сөздерінің түркі тілдеріне енуі араб сөздерінен бұрын басталғанын нақтылай түседі.
Қай салаларда көбірек орнықты?
Түркі тілдеріндегі парсы тілінен енген сөздердің басым бөлігі діни ұғымдардан гөрі күнделікті өмір мен шаруашылыққа жақын салаларға қатысты болды. Атап айтқанда, егіншілік, су шаруашылығы, сауда-саттық, құрылыс, тұрмыстық салт-дәстүр, әдебиет пен өнер өрістерінде жиірек ұшырасады.
Көпқабатты ықпал
Зерттеушілер парсы тілінде араб элементтерінің едәуір мол екенін және олардың парсы тілдік жүйесіне сіңіп, төл сөздерге айналғанын айтады. Ал сол қабаттағы бірқатар сөздердің түркі тілдеріне парсы тілі арқылы енгені де көрсетіледі.