Сапа класы
Адамның негізгі қажеттіліктерінің бірі — таза әрі қауіпсіз су. Қазіргі таңда әлем бойынша таза су тапшылығы шамамен 20%-ға жетеді. Су сапасы дегеніміз — судың құрамы мен қасиеттерінің шаруашылық, мәдени-тұрмыстық, балық шаруашылығы және техникалық қажеттіліктерге сәйкестігін сипаттайтын жиынтық көрсеткіш.
Ауыз су эпидемиологиялық тұрғыдан да, химиялық құрамы бойынша да қауіпсіз, әрі тұтынуға қолайлы болуы тиіс. Қазақстан Республикасында ауыз су сапасына қойылатын талаптар тиісті мемлекеттік стандарттармен реттеледі (мысалы, 2.1.4.559-96).
Су сапасының негізгі көрсеткіштері
Су сапасын бағалау үшін бірнеше топтағы көрсеткіштер қолданылады: физикалық, биологиялық және химиялық.
Физикалық көрсеткіштер
Негізгі физикалық көрсеткіштерге температура, лайлығы, концентрациясы және басқа да сипаттамалар жатады.
Биологиялық көрсеткіштер: коли-индекс және коли-титр
Су құрамындағы микробиологиялық ластануды бағалаудың маңызды өлшемдерінің бірі — коли-индекс. Бұл — 1 литр судағы ішек таяқшаларының (E. coli) саны.
| Су санаты | Коли-индекс |
|---|---|
| Өте ластанған | 10000-нан көп |
| Ластанған | 1000-нан көп |
| Аз ластанған | 100-ден көп |
| Қанағаттанарлық | 10-нан көп |
| Жақсы | 3-тен аз |
Тағы бір көрсеткіш — коли-титр: бір ішек таяқшасы кездесетін судың миллилитрмен өлшенген көлемі. Қауіпсіздік тұрғысынан бұл мән 300 мл-ден кем болмауы керек.
Химиялық құрамға қойылатын талаптар
Ауыз судың химиялық көрсеткіштері рН, тұздар, металдар және басқа да компоненттер бойынша нормаланады. Егер 1 литр су құрамындағы заттардың мөлшері белгіленген шектен аспаса, су ішуге жарамды деп есептеледі.
| Көрсеткіш | Норматив |
|---|---|
| рН | 6,0–9,0 |
| Хлоридтер | 350 мг/л дейін |
| Кермектілігі | 7,0 ммоль/л дейін |
| Zn | 5 мг/л дейін |
| Fe | 0,3 мг/л дейін |
| Al | 0,5 мг/л дейін |
| K | 7 ммоль/л дейін |
| Be | 0,0007 мг/л дейін |
| Mn | 0,7 мг/л дейін |
| Mo | 0,25 мг/л дейін |
| Cu²⁺ | 1,0 мг/л дейін |
| As | 0,05 мг/л дейін |
| SO₄ | 500 мг/л дейін |
| Нитраттар | 45 мг/л дейін |
| Pb | 0,3 мг/л дейін |
| Sr | 7 мг/л дейін |
Органикалық ластану: ОХҚ және ОБҚ
Судағы әртүрлі органикалық заттардың нақты мөлшерін анықтау әрдайым оңай емес. Сондықтан органикалық ластануды жиі тотығу арқылы бағалайды.
ОХҚ (оттегінің химиялық қажеттілігі)
Органикалық заттарды химиялық жолмен тотықтыру үшін қажет оттегінің мөлшерін сипаттайды.
ОБҚ (оттегінің биохимиялық қажеттілігі)
Органикалық заттардың биохимиялық ыдырауына белгілі бір уақыт аралығында (1, 2, 5, 20 тәулік) қажет оттегі мөлшерін көрсетеді. Мысалы, ОБҚ₂ — екі тәулік ішіндегі биохимиялық қажеттілік.
Еріген оттегі және санитарлық жағдай
Судың санитарлық жағдайы көбіне ондағы еріген оттегінің мөлшерімен сипатталады. Жылдың кез келген мезгілінде 1 литр суда оның мөлшері 4 мг-нан кем болмауы керек. Ал бағалы балық тұқымдарын сақтау және ұдайы өндіру үшін бұл көрсеткіш 6 мг/л-ден төмен болмауы тиіс.
Қазақстандағы су ресурстары және өзекті мәселелер
Қалдық суларды тазарту қиындықтары
Қалдық суларды тазалау мәселесі әсіресе Өскемен, Қарағанды, Павлодар және Петропавл қалаларында өткір сипатқа ие.
Жерасты суларының әлеуеті
Халық шаруашылығының дамуы суға сұранысты арттырады. Мұндай жағдайда елеулі қолдауды жерасты сулары бере алады. Олардың ірі қорлары Алматы, Жамбыл, Павлодар, Шығыс Қазақстан және Оңтүстік Қазақстан өңірлерінде шоғырланған.
Ауыз суды жарамды ету үшін қолданылатын негізгі үрдістер
Суды ішуге жарамды ету үшін орындалатын негізгі технологиялық қадамдар төмендегідей:
-
1) Тұндыру және сүзу
Ірі дисперсті бөлшектерді реагенттік өңдеумен қатар тұндыру және сүзу арқылы жою.
-
2) Дегазация
Суда еріген газдардан арылу.
-
3) Дезодорация
Жағымсыз иіс пен дәмді жою.
-
4) Жұмсарту және тұзсыздандыру
Кермектілікті төмендету және тұз құрамын реттеу.
-
5) Залалсыздандыру
Патогенді микроағзаларды жою: хлорлау, йодтау, озондау немесе ультракүлгін сәулемен өңдеу.
Қазіргі тәсілдер және қауіпсіздік мәселесі
Ұзақ уақыт бойы кең қолданылған әдістердің бірі — суды хлорлау. Дегенмен, бұл тәсілдің адам денсаулығына ықтимал кері әсері туралы пікірлер бар. Қазіргі таңда Батыс Еуропа мен АҚШ-та су көбіне озондау немесе ультракүлгін сәулемен өңдеу арқылы залалсыздандырылады. Ал Қазақстанда және ТМД елдерінің бір бөлігінде экологиялық тұрғыдан қауіпсіз әрі тұрақты шешімдерге көшу әлі де жүйелі түрде жетілдіруді қажет етеді.