Құқық функциясы - құқықтың әлеуметтік міндетіне негізделген қоғамдық қатынастарға құқықтық ықпал етудің бағыттары
Құқық функциялары: мәні және қоғамдық қатынастардағы рөлі
Құқық функциялары — құқықтың қоғамдық қатынастарды реттеудегі рөлін көрсететін құқықтық ықпалдың негізгі бағыттары. Әдетте, олар сыртқы (экономикалық, саяси, тәрбиелік және т.б.) және ішкі (реттеуші және қорғаушы) функцияларға бөлінеді.
Құқықтың қайнар көздері
Құқықтың қайнар көздері — мемлекеттен туындайтын немесе құқық нормаларын білдіретін және бекітетін, оларға заңды әрі жалпыға міндетті күш беретін, мемлекет қабылдаған ресми құжаттық нысандар.
Ғылыми көзқарастар: бір ұғым — бірнеше түсіндіру
Құқық функциялары туралы бір ғасырға жуық уақыт бойы жүргізілген белсенді зерттеулерге қарамастан, бұл тақырып бойынша ортақ, бірізді көзқарас әлі қалыптасқан жоқ. Қалыптасқан пікірлерді жинақтай отырып, «құқық функциясы» ұғымы:
- не құқықтың әлеуметтік міндетін,
- не қоғамдық қатынастарға құқықтық ықпалдың бағытын,
- не осы екі тұжырымның бірлігін білдіреді.
Тек «әлеуметтік міндет» деп түсіндірудің әлсіз тұсы
Егер құқық функциясын тек құқықтың әлеуметтік міндеті ретінде қарастырсақ, мұндай анықтама тым жалпылама болып, функцияның нақты бағыттарын айқындауға жеткіліксіз болады.
Тек «ықпал бағыты» деп қабылдаудың шектеуі
Ал функцияны тек қоғамдық қатынастарға құқықтық ықпалдың бағыты ретінде түсіндіру ықпалдың «бағыттаушы» қырын, яғни оның әлеуметтік мәнін толық ашпай қалдырады.
Сондықтан құқықтық ықпалдың бағыттарын құқықтың әлеуметтік міндетімен теңестіру де, оларды бір-біріне қарсы қою да орынсыз. Құқық функциясы ұғымы құқықтың міндетін де, сол міндеттен туындайтын қоғамдық қатынастарға ықпал бағыттарын да бір мезгілде қамтуы керек.
Құқықтың әлеуметтік міндеті және құқықтық ықпал
Әлеуметтік міндет деген не?
Құқықтың әлеуметтік міндеті қоғамдық дамудың қажеттіліктерінен туындайды. Қоғамның әлеуметтік мұқтаждықтары мен қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін белгілі бір қатынастарды бекітуге, реттеуге және қорғауға бағытталған заңдар қабылданады.
Қоғамдық қатынастардың тәртіптілігі, жүйелілігі және динамизмі қоғамның дамуы мен қызмет етуінің қажетті шарттары болғандықтан, құқықтың әлеуметтік міндеті қоғамдық қатынастарды тәртіпке келтіру, реттеу, оларға тиісті орнықтылық беру, азаматтардың құқықтарын іске асыруға және азаматтық қоғамның қалыпты тіршілігіне қажетті жағдайлар жасау болып табылады.
Құқықтық ықпалдың мазмұны
Құқықтық ықпал — қоғамдық қатынастарға құқық әсер етудің жолдары, тәсілдері мен түрлерін сипаттайтын санат. Ол қоғамдық өмірде, мемлекет пен оның органдарының, қоғамдық ұйымдар мен азаматтардың әрекеттерінде құқықтық қағидаларды, ұстанымдарды, тыйымдарды, алғышарттар мен нормаларды іске асыруды қамтиды.
Ықпалдың бағыты құқық функциясының ең елеулі құрамдас бөліктерінің бірі: ол қоғамдық дамудың қажеттіліктеріне жауап әрі сол қажеттіліктерді жинақтап, оларды позитивті құқыққа айналдыратын заң шығару саясатының нәтижесі ретінде көрінеді.
Құқықтық ықпал және құқықтық реттеу
Құқықтық ықпал мен құқықтық реттеу ұғымдарының арақатынасына да назар аудару қажет. Құқықтық ықпалдың әртүрлі формалары құқықтың:
- заңи ықпалын (құқықтық реттеу),
- заңи емес ықпалын (ақпараттық және бағдарлаушы ықпал)
айқынырақ ажыратуға мүмкіндік береді. Құқық функциясы ұғымы осы екі ықпалды да қамтиды.
Мағыналас ұғымдармен шекарасын ажырату
Құқықтың рөлі
«Құқықтың рөлі» қоғам өмірінде, мемлекетте немесе олардың белгілі бір даму сатысында құқықтың маңызын білдіреді. Бұл ұғым құқық функциясына қарағанда кең әрі жалпылама.
Құқықтың міндеті
«Құқықтың міндеті» — құқық шешуге тиіс экономикалық, саяси, әлеуметтік мәселе. Ол тұрақты не уақытша, қысқа мерзімді не түпкі мақсат ретінде көрінуі мүмкін. Міндеттер қызметтер арқылы жүзеге асқанда ғана шешіледі.
Құқықтың жұмыс істеуі
«Құқықтың жұмыс істеуі» әлеуметтік жүйедегі құқықтың нақты әрекетін сипаттайды. Егер құқық функциясы қазіргі мен болашақты (мақсаттар мен міндеттерді) жинақтайтын ұғым болса, құқықтың жұмыс істеуі, әдетте, құқықтың қазіргі уақыттағы қызметін білдіреді.
Құқық функциясы мен құқықтың жұмыс істеуі өзара өте жақын, кейде теңестіріледі, бірақ толық сәйкес келмейді: функциялар жүйесін сипаттау көбіне құқықтың жұмыс істеуін сипаттаумен қабаттасады, алайда «жұмыс істеу» ұғымы құқықтың әлеуметтік жүйедегі элемент ретінде нақты іс-әрекетіне басым мән береді.
Функция ұғымының көпмағыналылығы
Ғылымда «функция» термині әртүрлі мағынада қолданылады: математикада — тәуелді айнымалы шама; биологияда — органның не организмнің ерекше қызметі; өзге ғылымдарда — жүйе әрекетінің бағыты (мысалы, кибернетикада). Жалпы алғанда, функция көбіне жүйенің сыртқы ортаға қатысты іріктеуші әрі бағытталған ықпалымен байланыстырылады.
Жинақталған анықтама
Құқық функциясы — құқықтың әлеуметтік міндетіне негізделген қоғамдық қатынастарға құқықтық ықпал етудің бағыттары.
Құқық функцияларының негізгі жіктелуі
Жалпыәлеуметтік функциялар
- Экономикалық: мысалы, азаматтық-құқықтық келісімшарттар материалдық игіліктердің қозғалысын қамтамасыз етеді.
- Саяси: құқық саяси жүйе субъектілерінің қызметін реттейді.
- Коммуникативтік: құқық арқылы басқару субъектілері мен объектілері арасындағы байланыс қамтамасыз етіледі.
- Экологиялық: қоршаған ортаны қорғау саласындағы қатынастарға құқықтық ықпал етеді.
Арнайы-заңи функциялар
- Реттеуші (регулятивті): мінез-құлық ережелерін белгілеп, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етеді.
- Қорғаушы: арнайы қорғаушы нормаларды қолдану арқылы аса маңызды қоғамдық қатынастарды қорғайды.
- Бағалаушы: әрекеттердің заңды не заңсыз екенін анықтауда өлшем қызметін атқарады.
- Тәрбиелік: белгілі бір құндылықтар мен идеологиялық бағдарларды бекітіп, мінез-құлыққа ықпал етеді.
Қолданылу аясына қарай
Құқықтың функционалдық ықпалы түсетін қоғамдық қатынастардың ауқымы мен құрылымына қарай функциялар бірнеше деңгейде көрінеді: жалпықұқықтық (құқық жүйесі көлемінде), салааралық (құқық салалары «жанұялары» шеңберінде), салалық (конституциялық, қылмыстық және т.б.), сондай-ақ жекелеген нормалардың функциялары (мысалы, қылмыстық құқықтағы тыйым салушы, еңбек құқығындағы мадақтаушы, әкімшілік құқықтағы міндеттеуші нормалар).
Қоғам салалары және құқықтың әлеуметтік функциялары
Қоғам күрделі біртұтас жүйе ретінде қоғамдық қатынастардың әртүрлі ортасына жіктеледі. Жалпылама түрде үш негізгі сала айқындалады: экономикалық, саяси және рухани-тәрбиелік.
Экономикалық функция
Экономикалық салаға құқықтық ықпал жасау арқылы мүліктік айналым, шарттық қатынастар және ресурстарды бөлу тәртібі орнығады.
Саяси функция
Саяси салада құқық билік институттарының қызметін, саяси қатынастардың рәсімдерін және қоғамдық келісім тетіктерін реттейді.
Тәрбиелік (рухани) функция
Рухани салада құқық құндылықтарды бекітіп, құқықтық мәдениетті қалыптастыруға және азаматтардың мінез-құлқына бағдар беруге ықпал етеді.
Ең жалпы түрде, құқықтың әлеуметтік функциялары — қоғамдық өмірдің тиісті салаларына бағытталған құқықтық ықпалдың негізгі бағыттары: экономикалық функция — экономикаға, саяси функция — саясатқа, тәрбиелік функция — рухани ортаға ықпал етеді.