Қазақша рефераттар

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Адамзат тарихында саяхаттау сауданы дамыту, жаңа жерлерді жаулап алу және игеру, ресурстарды іздеу мақсатымен пайда болды. Саяхат — адамдардың жылжу мақсатына байланыссыз кеңістіктегі қозғалысы. Саяхаттың бір түрі — туризм.

Туризм ұғымы: негізгі анықтамалар

Қазақстан Республикасының «Туристік қызмет туралы» заңындағы анықтамаға сәйкес, туризм — жеке тұлғалардың ұзақтығы жиырма төрт сағаттан бір жылға дейін, немесе жиырма төрт сағаттан аз, бірақ уақытша болған елде (жерде) түнеп өтетін, барған жерінде ақы төленетін қызметпен байланысты емес мақсаттағы саяхаты.

«Туризм» сөзі француз тіліндегі tourisme (tour — серуен, сапар) сөзінен шыққан. Бір жағынан, туризм Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаппай тараған салыстырмалы түрде жас құбылыс болса, екінші жағынан, саяхат ерте заманнан белгілі.

Туризм тарихының негізгі кезеңдері

Туризм тарихын шартты түрде төрт кезеңге бөлуге болады. Әр кезең қоғамдағы өзгерістермен, көлік пен инфрақұрылымның дамуымен, сондай-ақ сұраныстың түрленуімен сипатталады.

  1. 1
    XIX ғасырға дейін — элиталық туризм, туристік өнім ұсынатын арнайы кәсіпорындардың пайда болуы.
  2. 2
    XIX ғ. — Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін — көліктің қарқынды дамуы, алғашқы саяхат бюроларының ашылуы.
  3. 3
    Екі дүниежүзілік соғыс аралығы — көпшіліктік туризмнің қалыптасуы.
  4. 4
    Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең — қазіргі заманғы жаппай туризм және туризм индустриясының салааралық кешен ретінде орнығуы.

Ерте дәуірден XIX ғасырға дейін: саяхат себептері

Антикалық дәуір

Антикалық заманда саяхаттың негізгі себептері — сауда, білім алу, зиярат ету және емделу. Ежелгі Грекияда Олимпиада ойындарына байланысты спорттық сапарлар кең тарады. Финикиялықтар Жерорта теңізі арқылы қазіргі Сирия мен Ливан аймақтарына қатынаған.

Орта ғасырлар

Ортағасырлық саяхат көбіне діни сипатта болды: мұсылмандар Меккеге, христиандар Иерусалим мен Римге зиярат етті. Саяхатшыларды қабылдаудың негізгі орындары шіркеулер мен діни мекемелерге айналды.

Ренессанс және Ағарту дәуірі

Бұл кезеңде діни себеп әлсіреп, сапарлардың жеке тұлғалық және танымдық бағыттары күшейді. Мысалы, ағылшындар саяхатты Лондонда бастап, Францияда (Парижде бірнеше күн аялдап), кейін Италияға өткен. Қайтар жол көбіне Швейцария, Германия және Нидерланд арқылы өтетін.

XIX ғасырдың ортасына дейін саяхат көбіне дербес мақсат емес, сауда немесе зиярат сияқты белгілі бір істі орындаудың шарты ретінде қарастырылды.

XIX ғасыр: көлік төңкерісі және туристік индустрияның басталуы

Екінші кезең көлік саласындағы күрт өзгерістермен байланысты. Параход пен паровоздың пайда болуы қозғалыстың сенімділігін арттырып, жылдамдықты өсірді және сапар құнын төмендетті. Нәтижесінде саяхатшылар саны көбейіп, уақытша келушілерді қабылдайтын кәсіпорындар, әсіресе қонақ үйлер, кең тарала бастады.

Алғашқы саяхат бюролары және Томас Кук тәжірибесі

XIX ғасырдың ортасында демалыс индустриясы қызмет аясын кеңейтіп, туристік сапарларды ұйымдастыру және тұтынушыларға ұсынумен айналысатын бюролар ашылды. Классикалық мысал ретінде ағылшын Томас Кук ұйымдастырған топтық турды атауға болады (мәтіндерде 1841 жыл ретінде жиі көрсетіледі).

Бұл қызмет пакетіне темір жолмен шамамен жиырма мильдік сапар, пойызда шай мен тоқаш, музыкалық сүйемелдеу сияқты элементтер кірді. Кейін Томас Кук алғашқы саяхат бюросын ашты: алдымен Лестерде, кейін Лондонда.

Оның үлгісімен 1854 жылы К. Ризель Берлинде алғашқы неміс саяхат бюросын ашты. XIX ғасырдың екінші жартысында туристік бюролар көптеген елдерде пайда болып, 1862 жылдан бастап туристік сапарларға арналған алғашқы каталогтар жарық көре бастады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс, 1930-жылдардағы Ұлы күйреу және Екінші дүниежүзілік соғыс туризм дамуына теріс әсер етті. Дегенмен осы соғыстардың арасындағы кезеңде көпшіліктік туризм қалыптасып, оның өрлеуі соғыстан кейінгі онжылдықтарда айқын көрінді.

Қазіргі кезең: туризмнің жаппай құбылысқа айналуы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін туризм дамыған елдер тұрғындары үшін «байлық белгісінен» біртіндеп қажеттілікке айналды. Нәтижесінде өзіндік институттары, өнім түрлері, өндіріс циклі, ұйымдастыру және басқару әдістері бар туристік индустрия қалыптасты.

Ауқымның ұлғаюы

Саяхатшылар саны, туристік кәсіпорындар және қызмет көрсету көлемі артты.

Инфрақұрылым

Орналастыру орындары көбейіп, туристік инфрақұрылым нысандары қарқынды салынды.

Халықаралық алмасу

Қазіргі туризмнің айқын ерекшелігі — халықаралық қозғалыс пен алмасудың кеңеюі.

Туризмге қатысты көзқарастар және анықтамалар топтары

Осындай ұзақ тарихына қарамастан, туризм әлі күнге дейін біржақты, баршаға ортақ анықтамаға толық ие болған жоқ. Ресейлік ғалым В. Г. Сапрунов атап өткендей, туризм ұғымын түсіндіруге қатысты бірыңғай келісілген көзқарас жеткіліксіз.

Анықтамаларды шартты түрде үш топқа бөлуге болады

  • 1-топ: туризмді рекреация түрі ретінде қарастырады — бос уақытты өткізу, сауықтыру, мәдениет пен білім деңгейін арттыру, адамның физиологиялық, интеллектуалдық және эмоциялық күшін қалпына келтіру.

  • 2-топ: туризмді халық миграциясының бір түрі ретінде сипаттайды — қозғалу актісі, саяхат және кеңістікті еңсеру арқылы туризм статистикасын есептеуге ыңғайлы тәсіл.

  • 3-топ: туризмді күрделі әлеуметтік-экономикалық құбылыс ретінде түсіндіреді — оның әртүрлі қасиеттері мен қатынастарының бірлігін көрсетіп, ішкі мазмұнын ашады.

Статистикада туризм, мекенжайды немесе жұмысты ауыстырумен байланысты емес халық миграциясының бір формасы ретінде қарастырылады. Туризмнің өзегінде адамның тұрақты тұратын жерінен тыс кеңістікте қозғалып, белгілі бір уақыт аралығында уақытша болуы жатыр. Дегенмен тарихи даму барысында бұл ұғымның мазмұны толықтырылып, өзгеріске ұшырады.

Халықаралық ұйымдар ұсынған анықтамалар

БҰҰ (1954)

1954 жылы қабылданған анықтамаға сәйкес, туризм — денсаулықты нығайтуға және адамның денесін шынықтыруға ықпал ететін, тұрақты мекенжайдан тыс жерлерге барумен байланысты белсенді демалыс.

Монте-Карло туризм академиясы

Туризм — адамдардың өз тұрғылықты жерінен емделу мақсатында, бос уақытта танымдық қызығушылығын қанағаттандыру үшін немесе кәсіби-іскери мақсатта уақытша барып, барған жерінде ақылы жұмыспен байланысты емес қызметі туралы жалпы түсінік.

БТҰ мақұлдаған анықтама (БҰҰ Статистика комиссиясы, 1993)

1993 жылы БҰҰ Статистика комиссиясы Бүкіләлемдік туристік ұйым (БТҰ) мақұлдаған анықтаманы қабылдады. Соған сәйкес, туризм — бір жылдан аспайтын мерзімде демалу, іскери және басқа да мақсаттарда тұрғылықты ортадан тыс жерлерге саяхаттайтын адамдардың қызметін қамтиды.

Тұрғылықты ортадан тысқары шығу

Туризмнің негізгі белгісі — күнделікті өмір кеңістігінен шығу.

Уақытша сипат

Қозғалу тұрақты көшу емес, белгілі мерзіммен шектеледі.

Мақсаттылық

Сапардың себебі айқындалып, барғанда ақылы жұмыс негізгі мақсат болмауы тиіс.

Тұрғылықты орта ұғымы және сапар мақсаты

Тұрғылықты ортадан тысқары шығу

Тұрғылықты ортаға адамның өмір сүретін мекенжайы және ол жиі баратын белгілі бір аумақ жатады. БТҰ ұсынымына сәйкес, тұрғылықты орта екі көрсеткіш арқылы сипатталады: бару жиілігі және қашықтығы.

Адам жиі баратын орындар қашықта орналасса да, тұрғылықты ортаның элементі болуы мүмкін. Мысалы, шекара маңында тұратын адамның көрші мемлекетте тұрақты жұмыс істеуі оны турист санатына қоспайды.

Сонымен қатар мекенжайдан алыс орындар, оларға бару жиілігіне қарамастан, тұрғылықты орта шеңберінен тыс болуы мүмкін.

Сапардың мақсаттылығы

Сапар мақсаты — туризмге жататын қызмет түрлерін дәл ажырататын маңызды белгі. Туризмді саяхаттың басқа түрлерінен бөлетін негізгі критерий: барған жерінде ақылы қызмет атқару сапардың мақсаты болмауы керек.

Мақсат адамның мінез-құлық әрекетінің себебімен байланысты: туристік себеп адамның қажеттіліктерін айқындайды және сапардың мазмұнына ықпал етеді.