Өндірістік запастар

Айналым капиталы құрылымының маңызы

Кәсіпорынның айналым капиталының құрылымын білу өте маңызды, өйткені ол белгілі бір сәтте кәсіпорын қызметінің қаржылық жағдайын көрсетеді. Мысалы, дебиторлық қарыздың шектен тыс өсуі немесе қоймадағы дайын өнім мен аяқталмаған өндірістің ұлғаюы қаржылық жағдайдың нашарлағанын білдіруі мүмкін.

Дебиторлық қарыз

Дебиторлық қарыз айналымнан қаражатты «алып қояды»: кәсіпорын қаражаты кәсіпорынның емес, қарыз дебиторлардың айналымында қолданылады.

Аяқталмаған өндіріс

Көлемнің ұлғаюы қаражаттың өндіріс ішінде «байланып» қалғанын және өндірістік циклдің созылып жатқанын көрсетуі мүмкін.

Қоймадағы дайын өнім

Дайын өнімнің қорлануы жиі жағдайда өткізудің баяулағанын және сату көлемінің төмендегенін білдіреді.

Айналым капиталының құрылымы әртүрлі себептерге байланысты үнемі өзгеріп отырады және кәсіпорын саласының ерекшелігіне, өндіріс пен өткізу ритміне, технологияға және нарықтағы сұранысқа тәуелді.

Кен өндіру өнеркәсібі бойынша үлгі құрылым

Кесте: айналым капиталы элементтері және үлесі

Кен өндіру өнеркәсібі үшін айналым капиталының құрылымы (үлес, %).

№	Элемент	Үлесі, %
1	Өндірістік запастар	57
2	Аяқталмаған өндіріс және өзіндік өндірістегі жартылай фабрикаттар	17
3	Болашақ кезеңдер шығындары	8
4	Айналым қорлары (1+2+3)	82
5	Қоймадағы дайын өнім	5
6	Жөнелтілген, бірақ ақысы төленбеген тауарлар	7
7	Есеп айырысулардағы ақша құралдары	4
8	Банк шоттарындағы және кассадағы ақша қаражаттары	2
9	Айналыс қорлары (4+5+6+7)	18
10	Айналым капиталы	100

Ескерту: кестедегі қорытынды жолдар бастапқы деректер логикасын сақтай отырып берілді; кәсіпорын тәжірибесінде «айналым қорлары» және «айналым капиталы» ұғымдары есептік саясатқа қарай әртүрлі жіктелуі мүмкін.

Салаға қарай құрылым неге өзгереді?

Әртүрлі саладағы кәсіпорындар үшін айналым капиталы құрылымына қойылатын талап бірдей емес. Құрылымға әсер ететін негізгі факторлар:

Кәсіпорынның ерекшелігі: өндірістік циклі ұзақ кәсіпорындарда аяқталмаған өндіріс көлемі жоғары болуы мүмкін; тау-кен саласында болашақ кезең шығындарының үлесі де айтарлықтай болады.
Өндіріс процесінің жылдамдығы: өндіріс пен жеткізу айналымы жедел кәсіпорындарда қойма қорларының үлес салмағы жоғарылауы мүмкін.
Дайын өнім сапасы және сұраныс: сұранысқа ие емес немесе сапасы төмен өнім өндірілген жағдайда қоймадағы қор артады.
Мамандану деңгейі: өнім номенклатурасы мен өндіріс құрылымы қорлардың құрамына әсер етеді.
Ғылыми-техникалық прогресс: отынды аз жұмсайтын, қалдықсыз технологиялар енгізілгенде өндірістік запастардың қажетті көлемі қысқарады.
Уақыт факторы: ықпал етуші факторлар ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді болуы мүмкін.

Айналым қорлары: жіктелуі және айналым сатылары

Жіктеу белгілері

Айналым қорларының құрамы мен құрылымы әдетте мына белгілер бойынша анықталады: айналым сферасы, элементтері, нормадан ауытқуы (мөлшерленуі), қаржыландыру көздері.

Айналым сферасы бойынша

Айналым қорлары өндірістік айналым қорлары (өндіріс сферасы) және айналым (айналалыс) қорлары (айналым сферасы) болып бөлінеді.

Үш саты арқылы қызмет етуі

Айналым қорлары бір мезгілде өндіріс пен айналыс сферасында болып, үш сатыдан өтеді: жабдықтау, өндіру, өткізу.

Айналым капиталының үш сатысы

1) Ақша сатысы

Ақша өндірістік запастарға айналады: кәсіпорын шикізат пен материалдарды сатып алып, жабдықтаушылар шоттарын төлейді.

2) Өндірістік саты

Өндірістік запастар алдымен аяқталмаған өндіріске, кейін дайын өнімге айналады.

3) Тауарлық (өткізу) саты

Дайын өнім сатылады да, айналым қаражаты қайтадан ақшалай нысанға келеді. Бұл қаражат келесі өндірістік айналымды бастауға жұмсалады.

Айналымның қысқа жазбасы

А – ӨЗ … Ө … ДӨ – А*

Мұнда А — ақша қаражаттары, ӨЗ — өндірістік запастар, Ө — өндіріс процесі, ДӨ — дайын өнім, А* — өнімді өткізуден кейін қайтып келетін ақша қаражаты.

Айналым қорларының элементтері

Өндірістік айналым қорлары

Өндірістік запастар: шикізат, негізгі және қосымша материалдар, сатып алынған жартылай фабрикаттар, отын, тара, қосалқы бөлшектер, арзан және тез тозатын құралдар.
Аяқталмаған өндіріс және өзіндік өндірістегі жартылай фабрикаттар.
Болашақ кезеңдер шығындары.

Айналыс қорлары

Қоймадағы дайын өнім.
Жөнелтілген, бірақ ақысы төленбеген тауарлар.
Есеп айырысулардағы ақша құралдары.
Банк шоттарындағы және кассадағы ақша қаражаттары.

Аяқталмаған өндіріс құны қалай анықталады?

Аяқталмаған өндірістің құны, әдетте, оны өндіруге кеткен шығындармен анықталады: шикізат пен материалдар (негізгі және қосымша), отын, энергия, су, амортизация, сондай-ақ жұмысшылардың еңбекақысы.

Өнеркәсіпте сатып алынған жартылай фабрикаттармен қатар өзіндік өндірістегі жартылай фабрикаттар да пайдаланылады; табиғаты бойынша олар аяқталмаған өндіріске жақын.

Тауарлы-материалдық қорлар және оларды бағалау

Кәсіпорынның айналым капиталының негізгі бөлігін тауарлы-материалдық қорлар құрайды: шикізат, материалдар, аяқталмаған өндіріс, дайын өнім, тауарлар. Олар активтердің елеулі бөлігі болып саналады, өйткені сатудан түсетін ақша ағымдарының негізгі көзі көбіне осы қорлармен байланысты. Сондықтан қорларды бағалау мен есепке алу кәсіпорынның қаржы-шаруашылық нәтижесіне тікелей әсер етеді.

Бағалаудың негізгі әдістері

1) Өткізудің таза құны бойынша

Қорлардың өзіндік құны құнсызданған жағдайда қолданылады: қорлар бүлінгенде, ескіргенде немесе бағасы төмендегенде. Іс жүзінде салыстырмалы түрде сирек пайдаланылады.

Формула идеясы: өткізудің таза құны = болжамды сату бағасы (тиісті шығындарды шегерумен).

2) Орташа өлшенген құн әдісі

Белгілі бір кезеңде түскен қорлардың орташа құны есептеліп, шығарылым (жұмсау) соның негізінде бағаланады.

3) FIFO

Бірінші сатып алынған қорлар бірінші болып шығады; өткізілген өнімнің өзіндік құны ертерек сатып алынған бағалармен қалыптасады.

4) LIFO

Соңғы сатып алынған қорлар бірінші болып шығады; өткізілген өнімнің өзіндік құны кейінгі сатып алу бағаларымен есептеледі.

Мөлшерлеу және қаржыландыру көздері

Нормаға (мөлшерге) байланысты

Айналым құралдары: мөлшерленген (тауарлы-материалдық құндылықтар запастары) және мөлшерленбеген (дебиторлық қарыз, есеп айырысулардағы қаражат, банк шоттары мен кассадағы ақша) болып бөлінеді.

Қаржыландыру көздері бойынша

Айналым капиталы жеке және заемды болып бөлінеді. Өндірістік қажеттіліктерді қаржыландырудың ең төменгі сомасы, әдетте, жеке айналым қорларымен жабылады, ал ішкі және сыртқы факторлар әсерінен туындайтын қосымша қажеттілік кредиттермен өтелуі мүмкін.

Неліктен мөлшерлеу маңызды?

Жоғары тиімділік пен тұрақты ритм көбіне айналым құралдарының оңтайлы көлеміне байланысты. Мөлшердің жетіспеуі өндірістің қысқаруына, өндірістік бағдарламаның және өнімді өткізудің орындалмауына әкеледі. Ал мөлшерден тыс қорлар ақша қаражатын айналымнан бөліп, жабдықтау мен өткізу процесіндегі теңгерімсіздікті көрсетеді және ресурстарды тиімсіз пайдалануға соқтырады.

Айналым капиталының қажеттілігін анықтау кәсіпорынның өндіріс жоспары және шығындар сметасымен үйлестірілуі тиіс. Кәсіпорын құрылғанда айналым қаражаттары жарғылық капиталдың бір бөлігі ретінде қалыптасып, бастапқыда өндірістік қорларды сатып алуға жұмсалады. Дайын өнім қоймаға түсіп, тұтынушыларға жөнелтілген соң төлем түскенге дейін кәсіпорында уақытша ақша тапшылығы пайда болуы мүмкін.

Орнықты пассивтер (тұрақты міндеттемелер) ретінде қолданылатын көздер

Кәсіпорын айналым қаражаты ретінде кейде орнықты пассивтерді пайдаланады. Олар өз көздеріне теңестіріледі, өйткені кәсіпорын айналымында тұрақты түрде болып, қызметті қаржыландыруға қызмет етеді.

Жалақы бойынша ең төмен ауыспалы берешек және әлеуметтік аударымдар бойынша берешек.
Фактурасы келіп түспеген жеткізушілерге берешек және акцептелген есеп айырысу құжаттары бойынша берешек.
Аванстар және өнімге ішінара төлем бойынша тапсырыс берушілерге берешек.
Салықтардың жекелеген түрлері бойынша бюджетке берешек.

Сондай-ақ пайда есебінен құрылған арнаулы қорлардың уақытша пайдаланылмаған қалдықтары да айналымды толықтыру көзі бола алады.

Жыл ішіндегі қажеттіліктің өзгеруі

Айналым қорларына мұқтаждық жыл бойы сақталғанымен, ол көптеген факторларға байланысты өзгеріп отырады: өндірістің маусымдылығы, жеткізудің тұрақтылығы, қоймаларда сатылмаған дайын өнімнің қорлануы.

Нормалау формулалары

Өндірістік запастар бойынша норма

Өндірістік запастардың негізгі элементтері үшін айналым құралдарының мөлшері:

Н = R × D

R — материалдардың орташа тәуліктік шығыны; D — берілген элемент үшін орташа запас мөлшері.

D = T + C + M + F + P

T — ағымдағы; C — сақтандыру; M — транспорттық; F — технологиялық запастар; P — жеткізу, түсіру және қоймаға орналастыруға кететін уақыт.

Ағымдағы запас — негізгі түрі. Практикада оның деңгейі көбіне жабдықтаудың орташа циклінің шамамен 50%-ы көлемінде қабылданады.

Аяқталмаған өндіріс бойынша норма

Аяқталмаған өндірістегі айналым капиталы мөлшері:

Н = (B / D) × T × K

B — IV кварталдың шығындар сметасы бойынша жалпы өнім көлемі; D — кезеңдегі күндер саны (90); T — өндірістік цикл ұзақтығы (күн); K — шығындардың өсу коэффициенті.

K = C / P

C — аяқталмаған өндірістегі бұйымның орташа құны; P — бұйымның өндірістік құны.

Болашақ кезеңдер шығындары

Болашақ кезеңдер шығындары бойынша айналым құралдарының мөлшері:

Н = P + R − S

P — болжанған кезең басына ауысатын болашақ кезең шығындары; R — келесі жылдың болашақ кезең шығындары; S — келесі жылы өнімнің өзіндік құнына есептен шығарылатын сома.

Дайын өнім қалдықтары

Дайын өнім қалдығына қажетті айналым құралдары:

Н = (B / D) × T

B — келесі жылдың IV кварталындағы тауарлы өнім өндірісінің өндірістік өзіндік құны; D — кезеңдегі күн саны (90); T — дайын өнім бойынша қор нормасы (күн).

Айналымдылық көрсеткіштері

Айналымдылық коэффициенті

Кезең ішінде (квартал, жартыжылдық, жыл) айналым құралдары қанша рет айналым жасағанын көрсетеді.

K_айн = V_с / Q_оқ

V_с — сатылған өнім көлемі; Q_оқ — айналым капиталының орташа құны.

Бір айналым ұзақтығы

Айналым капиталының сатылған өнімнен түскен түсім болып қайтарылу мерзімін көрсетеді.

K = T / K_айн

Балама түрі: K = (T × Q_оқ) / V_с. Мұнда T — кезең ұзақтығы.

Енгізу коэффициенті

Сатылған өнімнің 1 теңгесіне шаққанда қанша айналым құралы авансталатынын көрсетеді (айналым капиталының қор сыйымдылығы).

K_е = (Q_оқ / V_с) × 100

K_е — тиынмен; 100 — теңгені тиынға айналдыру.

Енгізу коэффициенті төмендеген сайын айналым капиталы тиімдірек пайдаланылады және кәсіпорынның қаржылық жағдайы, әдетте, жақсарады.