Қазақ даласына ислам дінінің қанат жоюы
Мазмұн
Негізгі түйін
Қазақ дүниетанымында табиғат пен рухани әлем өзара қабаттасып, көне нанымдар арқылы өмір салтына, тілге және поэзияға айналды. Кейін бұл қабаттарға ислам дәстүрі қосылып, күрделі мәдени синтез қалыптастырды.
Қазақ мәдениетінің тарихи жады — көне наным-сенімдердің, табиғатқа жақын көшпелі өмірдің және кейінгі діни-мәдени ықпалдардың тоғысы. Бұл мәтінде үш үлкен арна қарастырылады: шамандық дүниетанымның орны, исламның таралуының ерекшеліктері және қазақ ойлауының метафоралық сипаты.
Қарастырылатын бағыттар
- Қазақ мәдениетіндегі шаман дінінің алатын орны
- Қазақ даласына ислам дінінің таралуы
- Қазақ ойлау әдісінің метафоралығы (поэзия мен дүниетаным)
Қазақ мәдениетіндегі шамандықтың орны
Ертедегі діни жоралғылардың қарапайым, бірақ ықпалды түрлерінің бірі — шамандық нанымдар жүйесі. Бұл дүниетанымда адам бір жағынан табиғатқа және табиғат құбылыстарына (Көк, Ай, Күн, жұлдыздар, от), екінші жағынан ертеректе өткен ата-баба аруағына, Көк Тәңіріге табынған.
Ш. Уәлиханов түсіндірмесі
Қазақ халқының этнографиялық тарихын зерттеген Ш. Уәлиханов шамандықты дүниені «қастерлеу», «көк-аспан идеясы» және табиғат белгілерін (Күн, Ай, Жер, таулар, өзендер, асыл тастар, ағаштар және т.б.) киелі санау ретінде сипаттайды.
Дін тарихы тұрғысынан бұл құбылыс көпқұдайшылық пен бірқұдайшылықтың аралығында туған өтпелі кезең ретінде түсіндіріледі.
Шамандықтың негізіне фетиштік, тотемдік, анимистік, магиялық түсініктер және ата-баба рухына сыйыну кірді. Табиғат заттары мен құбылыстарына табынудың себебі де айқын: адам үшін табиғат — әрі «ана», әрі «асыраушы», әрі тіршіліктің бесігі болды. Табиғат заңдылықтары әлі танылмағандықтан, адам оған табиғаттан тыс қасиет теліп, құдірет ретінде қабылдады.
Наным түрлері: фетишизм, тотемизм, анимизм
Фетишизм және «кие» ұғымы
Табиғаттың немесе қоршаған заттардың адам санасында киеленуі фетиштік нанымдарға негіз болады. Осы түсінік арқылы айналадағы көптеген нәрсе «киелі» сипат алып, «кие» ұғымы қалыптасты. Қазақ ұғымында «кие» — көшпелі тұрмысқа пайдалы белгілі бір құбылыс пен затқа берілген ерекше күш.
Киені қадірлеудің әлеуметтік-психологиялық салдары
Киелі деп танылған нәрсені құрметтеу «құт қонады», «береке келеді» деген үмітті күшейтсе, құрметтемеу «кесірі тиеді», «қырсыққа ұшыратады» деген қорқыныш тудырды.
Кейін шамандықтағы кейбір фетиштік элементтер исламдық тәжірибелермен қабаттасып, тұрмыстық рәсімдерге айналды: қасиетті орындарға зиярат ету, су басына немесе молаға түнеу, Айға қарап бата жасау сияқты әдеттер халық санасында ұзақ сақталды.
Тотемизм: жануарлар мен құстарға қатысты қалдықтар
Тотемдік нанымдар аңшылық пен терімшілік басым дәуірде қалыптасты. Қазақ даласында мұндай түсініктердің ізі жануарлар мен құстарды ерекше қастерлеу түрінде сақталған.
Кәрі жілік
Қазақтар кәрі жілікті қасиетті санап, оны малды ұры-қарыдан және қасқырдан қорғайды деп түсіндірген.
Үкі
Үкінің басы мен қауырсыны жын-шайтаннан қорғайды деген сенім болған. Сол себепті оны киіз үйге, бесікке қадаған, әрі сәндікке қолданған.
Он екі жылдық жануарлар күнтізбесі
Тотемдік түсініктерге жақын жүйелердің бірі — он екі жылдық мүшел. Онда жылдар жануар атауларымен аталып, халық күн мен мезгілді, сондай-ақ адамның туған жылын осы ретпен есептеген.
Анимизм: жан туралы түсінік
Қазақтардың ерте діни нанымдарының маңызды өзегі — анимистік ұғымдар. Бұл түсінік бойынша болмыс екі қабаттан тұрады: көзге көрінетін күнделікті дүние және көзге көрінбейтін, сезімнен тыс рухани әлем. Рухани әлем заттар мен құбылыстардың бастауы ретінде қабылданған.
Өмір мен өлім туралы наным
Жан денеде тұрғанда тіршілік бар, жан денеден шықса — өлім келеді. Жанның басқа кеңістікке (о дүниеге) барып, өз «елі», «үйі» бар, шаруашылықпен айналысады деген сенім де кең тараған.
Ата-баба аруағына қатысты аңыздар көп. Соның ішінде Баба түкті шашты Әзіз жөніндегі әңгімелер белгілі. Уақыт өте ислам ықпалы күшейген сайын аруақ культі кей өңірлерде әулиелерге табыну салтымен алмасты. Қыдыр ата туралы түсінік те осы қабаттасудың бір көрінісі ретінде қабылданады: ел аралап жүретін, адам бейнелі әулие, қамқоршы, береке-дәулет дарытушы.
Жын-шайтанға сенім
Ауру-сырқау, жұт, қуаңшылық сияқты апаттарды жын-шайтанмен байланыстыру — балаң ойлау кезеңіндегі кең тараған түсінік. Мұндай мотивтер кейін исламдық аңыздармен де қабаттасып отырды.
Қазақ дүниетанымында аспан денелері де киелі саналған. Жаңа туған Айды көргенде иіліп сәлем беру, бата жасау дәстүрі — айқын мысал. Күнге де мінез телініп, дауыл, боран, найзағай сияқты құбылыстар «аспанның қабағы» ретінде түсіндірілді.
Жұлдыз атаулары және бағдар
- Темірқазық — түнгі жолаушыға бағыт-бағдар болған тұрақты нүкте ретінде ұғынылған.
- Жетіқарақшы — халық аңыздарында «жеті ұрының жаны» ретінде суреттелетін мифтік түсінік.
- Үркер — уақыт пен маусымды шамалауда маңызды белгі болған.
Аспан денелерінің атаулары есім мәдениетіне де әсер етіп, Айсұлу, Күнзада, Шолпан тәрізді аттар кең тарады.
Көшпелі тайпалар Жерге де табынған: Жер — «ана тәңірі», өмірдің құт-берекесін ұстайтын негіз ретінде көрінді. Ежелгі сақтар ана тәңірін айрықша киім-кешекпен бейнелегені туралы деректер айтылады. Сонымен қатар пұтқа табынушылық элементтері де кездесіп, рухтардың бейнесі ретінде пұт ұғымы қалыптасқан.
Жергілікті «иелер» туралы түсінік те кең болды: әр төбенің, сайдың, судың, тоғайдың иесі бар деген сенім. Пайдалы, қасиетті күштер «құт», «ырыс», «дәулет» деп аталса, зиянды күштер «сор», «бәле», «қаза», «қырсық», «дерт», «індет», «жұт» тәрізді атаулармен берілген.
Мал пірлері туралы ұғым
Қазақ дәстүрінде әр түліктің өз қамқоршысы бар деп сенген: қой пірі — Шопан ата, түйе пірі — Ойсылқара, жылқы пірі — Қамбар ата, сиыр пірі — Зеңгі баба. Бұл түсініктер малдың көбеюі мен амандығын тілеу рәсімдерімен бірге өмір сүрді.
Су да қадірленген: «су иесі» туралы аңыздар таралған. Ал отқа табыну — шамандық ғұрыптардың ішінен күні бүгінге дейін көп ұшырасатындарының бірі. От жылу беретін, үйдің берекесін ұстайтын күш ретінде қабылданды.
Қазақ даласына исламның таралуы
Ислам дінінің қазақ жеріне таралу үдерісі ғылымда біржақты, толық келісілген тұжырымға әлі де келе қойған жоқ. Тіпті исламның Қазақстанға нақты қай дәуірде орныға бастағаны жөнінде зерттеушілер арасында әртүрлі пікір бар.
Зерттеулердегі әркелкілік
Кей зерттеушілер исламның солтүстік және солтүстік-батыс өңірлерде ІХ ғасырдың соңына қарай тарай бастағанын айтады.
Әлеуметтік қабылдау айырмасы
Басқа бір көзқарастар бойынша, ІХ–Х ғасырларда ислам алдымен оңтүстік егіншілік аймақтарда, билеуші және үстем топтар арасында орнығып, қараша халық бұрынғы сенімдерді ұзақ уақыт сақтаған.
Мемлекеттік құрылымдармен байланыс
Кейбір еңбектер исламның таралуын Түргеш пен Қарлұқ қағанаттары тұсындағы әлеуметтік-экономикалық өзгерістермен байланыстырып, арабтар әкелген феодалдық діннің ықпалы осы кезеңде күшейгенін атап өтеді.
Нәтижесінде қазақ даласында исламдық қағидалар мен көне шамандық-мифологиялық қабат ұзақ уақыт қатар өмір сүріп, тұрмыс-салтта бірін-бірі толықтырған синкретті көріністер пайда болды.
Қазақ ойлауының метафоралығы
Қазақ дүниетанымының айқын белгілерінің бірі — метафоралық ойлау. Бұл сипат әсіресе ақындық және жыраулық поэзияда көрінеді: адам болмысы, мінез-құлық, тағдыр, уақыт, жас, жақсылық пен жамандық табиғат бейнелері арқылы түйсіндіріледі.
Ақындық және жыраулық поэзия
Бұл дәстүр фольклормен қатар дамып, халықтың тарихи тәжірибесін көркем шежіре ретінде жеткізді. Жыраулық поэзияда қоғамдық ой, елдік мұрат басым болса, ақындық поэзияда адамның ішкі күйі мен сезім әлеміне айрықша мән беріледі.
Жыраулар поэзиясындағы табиғат бейнелері
Шалкиіз жырау: табиғаттан ой түю
ХV ғасырда өмір сүрген Шалкиіз (1465–1560) — импровизациялық қуаты күшті, философиялық толғаулары терең жыраулардың бірі. Ол табиғат құбылыстарын сөз ете отырып, адам мен ағайын, ерлік пен өрлік туралы ой түйеді.
Жел, жел есер, жел есер,
Жел астына қарасам,
Қоға менен тал өсер.
Ораздының ұлы өсер,
Жиырлының қызы өсер,
Кенелейін деген жігіттің
Жылқы ішіндегі екі арғымағы тел өсер,
Сүйінейін деген жігіттің
Сүбеде алтау-жетеу ағайыны тең өсер!
Жапалақ ұшпас жасыл тау,
Жақсылардың өзі өлсе де, сөзі сау.
Ойлап тұрсам жаманның,
Жалаңдаған өз басына тілі жау.
Жиембет жырау: мінезді табиғатқа теңеу
Борташұлы Жиембет (ХVI ғасырдың соңы – ХVII ғасырдың алғашқы жартысы) — Есім ханның жорықшы жырауы әрі би ретінде танылған тұлға. Оның теңеулері даланың күш-қуатын, табиғаттың мінезін адам болмысына көшіреді.
Менің ерлігімді сұрасаң,
Жолбарыс пен аюдай.
Өрлігімді сұрасаң,
Жылқыдағы асау тайындай.
Зорлығымды сұрасаң,
Бекіре менен жайындай.
Періктігімді сұрасаң,
Қарағай менен қайыңдай.
Ақтамберді жырау: өмір шындығын табиғат арқылы айту
Ақтамберді жырау (1675–1768) — көне жыраулық эпостың белді өкілі. Оның жырларында тұрмыс, әділет, адамдық, жоқшылық пен жомарттық сияқты тақырыптар табиғи бейнелермен қатар өріледі.
Түйе мойнын тұз кесер,
Жігіт мойнын қыз кесер.
Сартылдаған сары аяз
Жылқының мойнын мұз кесер.
Бұлан да бұлан, бұлан сан,
Бұланның санын оқ тесер.
Бұлаңдап жүрген жігіттің
Жомарт қылын жоқ кесер!
Бұхар жырау: өлмейтін нәрсе туралы толғау
Бұхар жырау табиғаттағы «өлу» құбылысын метафораға айналдырып, адам аты мен білім ізі — мәңгілік бола алатынын түйіндейді.
Асқар таудың өлгені —
Басын мұнар шалғаны.
Көктегі бұлттың өлгені —
Аса алмай таудан қалғаны.
Ай мен күннің өлгені —
Еңкейіп барып батқаны.
Айдын шалқар өлгені —
Мұз болып тастай қатқаны.
Қара жердің өлгені —
Қар астында қалғаны.
Өлмегенде не өлмейді?
Жақсының аты өлмейді,
Ғалымның хаты өлмейді.
Шал ақын: жас кезеңдерін табиғатқа теңеу
Он бестегі жасым-ай,
Жарға ойнаған лақтай.
Жиырмадағы жасым-ай,
Көлге біткен құрақтай.
Отыздағы жасым-ай,
Таудан аққан бұлақтай.
Қырықтағы жасым-ай,
Қырымдағыға көз салған,
Байлаулы тұрған құр аттай.
Елудегі жасыңыз —
Қайта көшкен ел екен.
Алпыстағы жасыңыз —
Қоңыр салқын күн екен.
Жетпіс жасқа келгенде —
Қараңғы тұман түн екен.
Сексен жасқа келгенде —
Қазулы тұрған көр екен.
Тоқсанға жеткенде —
Өлімнен басқа жоқ екен!
Жақсы мен жаман: табиғат арқылы салыстыру
Қазақ өлеңінде жақсы мен жаманды айырып көрсету дәстүрі күшті. Табиғаттағы қыран мен қарға, биік пен төмен бейнелері — моральдық өлшемге айналған.
Асқардан ұшқан су бүркіт
Еділдің аңын іле алмас.
Өліп жатқан сұңқардың
Жүніне қарға қона алмас.
Кешегі айтқан көп жаман
Бір жақсыдай бола алмас.
Табиғатпен сырласу: көкек, ай, жайлау
Біржан сал мен Ақан сері сияқты ақындар табиғат құбылыстарын адамның ішкі күйімен сабақтастырып, көңіл мен сағынышты көкек, ай, жайлау бейнелері арқылы береді.
Аты жоқ құс болады көкек деген,
Алдында терезенің секектеген.
Ойымда үш ұйықтасам, бар ма менің,
Айрылып сені, сәулем, кетеді деген.
Кім сүймес шешек атқан көкек айын,
Бейне жаз, менің сүйген сәуле тайым.
Ақ қалқам отыр ма екен, жатыр ма екен,
Ей, көкек, ұшып барып білші жайын!
Ой, қалқа, біздің көңіл қайда жатыр,
Толқыған он төртінде Айда жатыр.
Ат тұрса, атан тұрса көз салмайтын,
Арғымақ мың теңгелік тайда жатыр.
Гүл шашақ, жұпар иісті жайлауында,
Көңілім ел қонбаған сайда жатыр.
Қиядан торға түскен ақсұңқардай,
Көңілім қапаланған жарда жатыр.
Дүниетанымның түп қабаты: миф пен тіршілік тәжірибесі
Қазақтың мифологиялық көзқарастары тұрмыс-салтпен тығыз байланысты қалыптасты. Көшпелі өмір табиғатқа жақындықты күшейтіп қана қоймай, табиғатқа тәуелділікті де арттырды. Сол себепті табиғатқа сүйсіну мен оны қастерлеу қатар жүрді: Көк аспанды Жаратушыға теңеу, Жер-Суға табыну, Ұмай туралы ұғымдарды сақтау — көне қабаттардың көрінісі.
Қорытынды ой
Қазақтың рухани тарихы — табиғатпен үйлесім іздеген тәжірибе, мифтік ойлау мен поэзиялық тілдің бір-бірін қуаттауы, әрі исламдық мәдениетпен тоғысудың нәтижесі. Осы көпқабатты дәстүр халықтың дүниені тану тәсілін, сөз өнерін және құндылық жүйесін қалыптастырды.