Еуразиялық экономикалық қауымдастық басқа елдер үшін ашық

XX ғасырдың соңы: интеграция мен бөлшектену арасындағы қайшылық

XX ғасырдың соңы әлемдік саясат пен экономикада аймақтық интеграцияның күшеюімен сипатталды. Нарықтарын және валюталарын қорғау, экономикалық дағдарыстардан шығу, ұлттық мүддені сақтау, саяси тұрақтылық пен кең геосаяси кеңістіктегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында Солтүстік және Латын Америкасы, Батыс Еуропа, Оңтүстік-Шығыс Азия елдері одақтарға біріге бастады.

Дәл осы кезеңде бұрынғы социалистік лагерь аумағында, соның ішінде ыдыраған КСРО кеңістігінде, керісінше үрдіс қатар жүрді: көптеген субъектілер тәуелсіздікке ұмтылды. Бөлініп шығу және оқшаулану тек ұлттық республикалардың басшыларын ғана емес, автономды құрылымдарды да толғандырды (Днестр жағалауы, Таулы Қарабах, Шешенстан, Татарстан және басқалары). Тіпті Орал және Қиыр Шығыс республикаларын құру туралы идеялар да көтерілді.

Қазақстанның ұстанымы: аймақтық интеграцияға табандылық

Жас мемлекеттердегі саяси құбылмалылық жағдайында кейбір саясаткерлер «жедел біріктірудің» күмәнді жобаларын алға тартып, тіпті «түрік конфедерациясын» тез арада құруды ұсынды. Қазақстан Президенті Н.Ә. Назарбаевтың геосаяси қырағылығының арқасында Қазақстан егемендік алған күннен бастап саяси, діни басымдықтарға және ұлттық белгілерге қарамастан аймақтық интеграцияны жүйелі түрде қолдап келеді.

Орта Азия мемлекеттері лидерлерінің қолдауымен Н.Ә. Назарбаев бұрынғы КСРО мемлекеттерінің кездесуін Алматыда өткізуге ықпал етті. Соның нәтижесінде ТМД құру туралы Декларацияға 9 республика қол қойып, кейін басқалары да қосылды. Бұл — сол кезең үшін елеулі геосаяси жетістік еді.

ТМД тәжірибесі: құжат көп, іске асуы аз

Дегенмен, алғашқы күннен-ақ ТМД ішінде тұрақты жұмыс істейтін үйлестіру тетіктерін құрудың өзі оңай болмайтыны байқалды. Уақыт Қазақстан басшысының күдігін растады: интеграцияны нақты жүзеге асыру, келісімдерді орындау, бірлескен жұмыстың тиімділігін арттыру сияқты мәселелер ұзақ жылдар бойы мардымды нәтиже бермеді.

Интеграция идеясына күмәнмен қарау да маңызды фактор болды: көптеген бастама егемендікке қауіп ретінде қабылданды. Бұған қоса, бірқатар мемлекеттердегі саяси қақтығыстар, Батыс және Шығыспен бөлек одақтар құруға асығу, сыртқы көмекке арқа сүйеу үрдістері бұрынғы ортақ әлеуетті сақтауды қиындатты.

1994 жыл: Еуразия Одағы идеясының көтерілуі

1994 жылы Еуразия Одағы идеясының пайда болуы кездейсоқ емес еді. Оның бастамашысы тағы да Н.Ә. Назарбаев болды. Ұлыбританияға сапары кезінде, «Чатэм-Хаус» алаңында ол жаңа интеграцияның қажеттілігін алғаш рет жария түрде негіздеді: ұлттық мемлекеттер қалыптасып жатқанда, сонымен қатар ТМД елдері мемлекетаралық экономикалық ынтымақтастыққа ұмтылып жатқан тұста аймақта тұрақтылық пен қауіпсіздік белдеуін қалыптастыру, саяси эволюцияны болжау деңгейін арттыру және реформаларды үйлестіру өзекті болды.

1994 жылғы 29 наурызда Мәскеуге арнайы сапар барысында М.В. Ломоносов атындағы ММУ-де профессор-оқытушылар құрамымен және студенттермен кездесіп, Н.Ә. Назарбаев ТМД-ға мүше елдердің мүлде жаңа бірлестігін құру идеясын ұсынып, оны «Еуразия Одағы» деп атауды ұсынды. Ол бұл бастаманы Кеңес Одағын қайта құру әрекеті емес, керісінше, егемендікті әлсіретпей, дамытатын өркениетті интеграция ретінде түсіндірді.

«Еуразия» ұғымының тарихи тамырлары

Еуразия Одағы жобасының мәнін түсіну үшін «Еуразия» ұғымының қалыптасуына қысқаша тоқталған жөн. Ғылымда «Еуразия» терминін 1883 жылы австриялық геолог Э. Зюсс Еуропа мен Азиядан тұратын ең ірі материкті белгілеу үшін енгізді.

XX ғасырдың 20-жылдарындағы ресейлік еуразияшылдар (П. Савицкий, Н. Трубецкой, Н. Бердяев және басқалар) бұл ұғымды тек географиялық емес, тарихи-мәдени тұтастық ретінде түсіндірді. Олардың пайымынша, Ресей — Еуропа да емес, Азия да емес, өз болмысы бөлек «орталық материк». Бұл тұжырымдамада Оралдың бөлгіш рөлі жоқ: «еуропалық Ресей» және «азиялық Ресей» деп бөлу орнына біртұтас Ресей—Еуразия идеясы алға шықты.

1994 жылғы жоба: жаңа бірлестіктің логикасы

Н.Ә. Назарбаев 1994 жылдың қазанында Мәскеудегі саммитте «Еуразиялық Одақ» деген шартты атаумен жаңа мемлекетаралық бірлестік құру жобасын ұсынды. Жобаның негізгі идеясы — әрбір қатысушы елдің ұлттық-мемлекеттік мүдделерін іске асыруға бағытталған тең және тәуелсіз мемлекеттер одағын қалыптастыру.

Мәскеу саммитінің қаулысында жоба «назарға алынсын» деп белгіленіп, ТМД ішіндегі интеграциялық процесті тереңдетуде ұсыныстағы негізгі идеяларды пайдалануға болады деген шешім айтылды. Алайда көптеген лидерлер «ТМД бар кезде тағы бір ұйым не үшін керек?» деген уәж келтіріп, бастаманы толық қолдауға асықпады.

Тәжірибе сабақтары: көпдеңгейлі интеграцияның пайда болуы

Кейінгі оқиғалар жобадағы маңызды тезисті растады: ТМД кеңестен кейінгі кеңістікте интеграцияның жалғыз формасы бола алмайды; аймақтық және салалық бірлестіктер қажет. Нәтижесінде әртүрлі форматтар қалыптасты: Кеден одағы, Орта Азия экономикалық бірлестігі, мемлекетаралық экономикалық құрылымдар және қауіпсіздік саласындағы тетіктер.

Бұл үрдістер мемлекет басшыларының бір нәрсені біртіндеп түсіне бастағанын көрсетті: жаһандық экономика мен саясат кеңістігіне толыққанды кіру көбіне бірлескен күш-жігер арқылы мүмкін.

Еуразиялық экономикалық қауымдастық: «келесі қадам»

Кейінірек Кеден одағы негізінде Еуразиялық экономикалық қауымдастық құрылуы интеграцияға бағытталған практикалық қадамдардың бірі ретінде көрінді. Бұл құрылым шешім қабылдаудың стандартты халықаралық рәсімдеріне жақындауға талпынды: дауыс беру үлесі бірлестік бюджетіне қосқан үлеспен байланыстырылды.

Қауымдастық басқа мемлекеттер үшін ашық екенін жариялап, екіжақты келісімдер арқылы нақты экономикалық тетіктерді бекітуге кірісті. Мәселен, экспортталатын тауарларға қатысты ҚҚС және акциздердің өндірілген елде қалуы туралы келісімдер тәжірибеге енгізіле бастады. Дегенмен, жаңа бірлестіктің келешегіне баға беруде Н.Ә. Назарбаев сақтық танытып: «Бұл — кезекті қадам, төңкеріс емес», деген ұстанымды алға тартты.

Қорытынды: тәуелсіздік пен интеграцияның үйлесімі

Бұл тарихтың өзегі — бір қарағанда қарама-қайшы екі құндылықтың (егемендік пен интеграцияның) теңгерімін іздеу. Тәуелсіздік пен мемлекеттілік өзін-өзі ғана күйттеу емес: мемлекеттің түпкі мақсаты — халықтың өмір сапасын көтеру. Еуразиялық экономикалық қауымдастықтың құрылуы — дәл осындай прагматикалық тарихи процестің басталғанын аңғартқан кезеңдердің бірі.