Өндіріс тиімділігі
Өндіріс тиімділігі: мазмұны және нарықтық экономикадағы рөлі
Өндіріс тиімділігі — экономикалық категория. Ол өндіргіш күштер мен өндірістік қатынастардың кең ауқымды, кешенді шарттарының қалыптасуын сипаттайды. Соның нәтижесінде кеңейтілген ұдайы өндіріс үдерісі қамтамасыз етіледі.
Тиімділіктің негізгі мәселесі — нарықтық экономика жағдайында тауар өндірушілердің мүддесі үшін тұтыну құнын өндіру барысында ресурстарды мейлінше үнемдеу. Бұл жағдайда кәсіпкерлік қызмет тәуекелділік пен мүліктік жауапкершілік шегінде ұйымдастырылады, ал өндіріс табыстылығы ұйымдастырушылық және құқықтық-нормативтік актілермен айқындалып, есепке алынады.
Тиімділіктің басқарудағы мәні
Тиімділік — ұлғаймалы ұдайы өндірісті ұтымды жүргізудің алғышарты. Ол ресурстарды таңдауда баламалы нұсқаларды айқындауға мүмкіндік беретін сапалық бағалау көрсеткіші ретінде ғана емес, сондай-ақ өндіріс резервтерін табуда, өндіріс құрылымының қалыптасуын жалпы және тікелей бағалауда да қолданылады.
Тауар-ақша қатынастары жағдайында өндіріс тиімділігі ұтымды экономикалық нәтижені сипаттайды. Мұндай ұтымдылық жалпы өндірістік шығындармен салыстырғанда қол жеткізілген нәтиже абсолюттік түрде артық болғанда ғана қалыптасады. Бұл — кез келген ұйымдық-құқықтық нысандағы шаруашылықтың оңтайлы жұмыс істеуінің және кеңейтілген өндірісті жүргізудің шешуші шарты.
Ғылыми-техникалық прогресс және тиімділік
Ұтымды тиімділік материалдық өндірістің барлық буынында ғылыми-техникалық прогресті ілгерілететін маңызды экономикалық қозғаушы күшке айналып, тұтыну құнының сапасын жақсартады.
Нарықтық тетік: сұраным, инновация және ресурстарды бөлу
Бәсеке салыстырмалы еркін әрекет еткен жағдайда нарықтық тетік бір уақытта бірнеше міндетті шешуге мүмкіндік береді: біріншіден, тауар өндірудің қоғамдық сұранымға сандық та, сапалық та тұрғыдан сәйкестігін бағалайды; екіншіден, қойылған міндеттерді тиімді шешу үшін өндіріске жаңа тәсілдерді енгізуді ынталандырады.
Сонымен қатар бағаның өзгеруі мен ауытқуы, пайда және өзге де құн категориялары арқылы халық шаруашылығында өндірістік ресурстар мен тауарлар ағымдағы нарық сұранымына сәйкес бөлініп, экономиканың оңтайлы дамуына ықпал етеді. Нәтижесінде жалпы экономикалық тиімділік артады.
Баға және өндірістік ресурстарды таңдаудың логикасы
Нарықтық экономика жағдайында баға әртүрлі тауар нарықтарының дамуына ықпал етіп, солар арқылы қоғам көлемінде өндірістік ресурстар мен тауарларды бөлу арқылы қоғамдық өндірісті реттеуші рөл атқарады. Бұл жағдайда әрбір өндірістік ресурстың өзіндік бағасы болады және ол ресурсқа деген сұраным мен ұсыным өзгерісіне қарай құбылып отырады.
Баға құрылымы белгілі болған кезде мейлінше аз шығын жұмсай отырып, көп өнім өндіруге мүмкіндік беретін өндірістік үдерісті таңдау жеңілдейді. Мысалы, жұмыс күшіне жоғары ақы төленсе, техникалық жарақтандыру өндірісті оңтайландыруға ынталандырады; ал еңбек ақы төмен болған жағдайда еңбек сыйымдылығы жоғары үдерістерді уақытша сақтап қалу ықтималдығы артады.
Өндірістік ресурстар бағасы тауар өндірушілерді арзан ресурстарды кеңірек қолдануға, қымбат ресурстарды үнемдеуге итермелейді. Осылайша баға механизмі келешекте өндіріс тиімділігін арттырудың берік негізіне айналады: ол тиімді шаруашылық шешімдерін таңдауға жол ашып, ірі шаруашылық кешендерінде өндіріс тиімділігі мен еңбек өнімділігін арттырудың шешуші факторларының бірі болады.
Ресурстар шектеулілігі және қандай тауар өндіру керек?
Экономика барлық табиғи ресурстар толық пайдаланылып, мүмкіндіктер барынша іске асқанда ғана тұрақты қалыптасады. Алайда ресурстардың жеткіліксіздігі өндірістің толық көлемде тауар өндіру мүмкіндігін шектейді. Сондықтан ең басты шешімдердің бірі — алдымен қандай тауарларды өндіру қажет екенін және қандай түрлерінің аса қажет еместігін айқындау.
Осы таңдаулардың негізінде экономикалық өсім, табиғи ресурстарды толық игеру, экономикалық тиімділік, бағаның салыстырмалы тұрақтылығы, өндірушінің экономикалық еркіндігі және тауарды әділетті бөлу сияқты негізгі экономикалық мақсаттар қалыптасады.
Агроөнеркәсіп кешені: тиімділікті бағалаудың ерекшеліктері
Агроөнеркәсіп кешенінің тиімділігін анықтауда оның мақсатын, қоғамның материалдық жағдайын оңтайландыруды және әлеуметтік факторларды қамтамасыз ету қажеттігін ескеру маңызды. Нарықтық экономика жағдайында ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық тиімділігі мәселелері — ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер үшін ең өзекті бағыттардың бірі.
Өндірістің экономикалық тиімділігін арттыруды әлеуметтік-экономикалық факторларды ескермей қарастыру мүмкін емес. Бұған өндіріс құралдарына меншік түрлерінің өзгеруі де кіреді.
Ірі кәсіпорындардың мүмкіндігі және шектеуі
Аграрлық саясатта ірі кәсіпорындарға сүйену көбіне негізді болды: өнеркәсіптік технологияларды қолданатын мамандандырылған өндірістер еңбек өнімділігін арттыруға және табиғи, материалдық-техникалық, еңбек ресурстарын тиімді пайдалануға кең мүмкіндіктер береді.
Алайда ірі өндірісті абсолюттендіріп, шағын және орта өндірісті — оның ішінде шаруа қожалықтары мен жеке қосалқы шаруашылықтарды — елемеу ауыл шаруашылығының орнықтылығына нұқсан келтіруі мүмкін.
Бағалаудағы түйткіл
Экономикалық қатынастар мен өндіріс жағдайы өзгерген сайын, нарықтық қатынастарға көшу кезеңінде ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық тиімділігін анықтау жеткілікті деңгейде жолға қойылды деу қиын. Бұл, ең алдымен, бағалаудың теориялық және әдістемелік аспектілерін нақтылауды талап етеді.
Реформалар контексті және талдау қажеттілігі
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев еліміздің әлеуметтік-экономикалық жағдайы мен реформалардың іске асуын бағалай келе, жүргізіліп отырған саясат пен мемлекеттің нарықтық экономикаға көшу тәжірибесінде нақты қызмет тиімділігінің төмен болуы тек объективті кедергілермен ғана емес, кей жағдайларда ойланбай қабылданған шаралар мен шешімдердің, тактикалық қателіктердің әсерімен де байланысты екенін атап өткен.
Сондықтан ауыл шаруашылығындағы экономикалық ахуалды жан-жақты талдау қажет. Қазіргі реформалау үдерісінде ауыл шаруашылығының жағдайы едәуір өзгерді, ал тиімділікті өлшеу мен бағалау тәсілдері осы өзгерістерге сай жаңартылуы тиіс.