Қожа Ахмет Иасауидің мүриді

Иасауидің философиялық дәстүрі

Қожа Ахмет Иасауи жалпы түркілік мәдени кеңістікте өзіндік ерекше ілім қалыптастырып, ойлау жүйеміз бен тұрмыс салтымызға исламдық рухани құндылықтарды дарытудың жолын көрсетті. Ол ар түзейтін ғылымның негізгі этикалық-моральдық шарттары мен үлгісін айқындап кеткен тарихи тұлға ретінде танылады.

Оның тұлғасы дәстүрлі түрік философиясындағы циклдік ойлау жүйесі мен сопылық дүниетанымға сүйенген тарихи жадымыз бен рухани мәдениетімізді айналасына топтастырған «аталар жолы» ұстынына айналды. Тарихи тұрғыдан алғанда, «ұлттық менімізге» тірек болып келе жатқан құндылықтар әлемі де осы шеңбердің ішінде өз болмысын сақтап келеді.

Қазақ дүниетанымының қабаттарында, әсіресе төл құндылықтардың трансценденталды әрі имманентті мәнде табиғатпен сомдалуында Иасауидің ілімі мен мұрасы халықтық руханияттың қайнар көзі — даналығымыздың негізгі тіректерінің бірі.

Иасауи мұрасын зерттеу дәстүрі: үш атау, үш саты

Иасауи мұрасын насихаттауға байланысты кейінгі ғасырларда зерттеу мәдениеті ерекше дәстүрге айналды. Түрік ғалымы К. Ераслан оны «хикмет дәстүрі» деп атаса, Орта Азия деректерінде «түркі ілім» ретінде қарастырылады. Бүгінгі таңда бұл бағытты жинақтап «иасауитану» деп атауға болады.

1) «Хикмет дәстүрі»

Мақсаты — Иасауидің сопылық көзқарастары мен ғибраттық ойларын жинақтау және тарату. Осы жолдың өкілдері мен шәкірттері Иасауи аманатын кейіннен хатқа түсіріп, жазба мәдениетке айналдырды.
2) «Түркі ілім»

Иасауи мұрасының түркі әлеміндегі рухани-әлеуметтік қызметін айқындап, оны аймақтық дереккөздер мен дәстүрлі білім арналары арқылы түсіндіретін кезең.
3) «Иасауитану»

Иасауи мұрасы туралы жазылған, жиналған, жүйеленген және зерттелген материалдардың қазіргі ғылыми атауы ретінде орныққан бағыт.

«Хикмет дәстүрінің» ірі өкілі: Имам Хусамаддин Сығнақи

Хикмет дәстүрін жалғастырған тұлғалардың ішінде XIV ғасырда өмір сүрген Имам Хусамаддин Хусайн ибн Әли Сығнақидің (хижра 711 / милади 1311 ж. шамасында қайтыс болған) «Манакиб-и Ахмет-и Иасауи» рисаласының орны айрықша.

Шыққан тегі мен білім ортасы

Сығнақи Фараб аймағындағы Сыр бойының Сығынақ қаласында дүниеге келген. Туған жылы нақты белгісіз. Кейбір жорамалдар ғылыми тұрғыдан даулы болғанымен, оның XIII ғасырдың алғашқы ширегінде туғаны жөніндегі тұжырымдар Иасауи мен Сығнақи арасындағы уақыт алшақтығын нақтылауға жақындай түседі.

Орта ғасырларда Сығынақ іргелі ғылым орталықтарының бірі болған. Қарахан мемлекеті дәуірінде Мауараннахр мен Түркістан өңірінде исламдық рухтағы мәдениет пен ой-сана кемелденіп, білім мен ғылым өрледі. Қашғар, Баласағұн, Өзкент, Сығнақ, Шаш, Түркістан қалаларындағы медреселер муфассир, мухаддис, фақиһ, муаррих, тілші және әдебиетшілердің қалыптасуына ықпал етті.

Ғылыми қалыптасуы және қызметі

Хусамаддин Сығнақи Сығнақ, Йасы, Исфижаб қалаларында білім алып, кейін 676 х. / 1277 м. жылдары Хафизуддин әл-Кабир Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Бұхари және Фахруддин Мұхаммед бин Мұхаммет әл-Маймарғидан дәріс алады. Құқықтану (фиқһ) саласында терең жетіліп, кей деректерде «қазылардың қазысы» атанған Ибн әл-Адиммен сұхбаттас болғаны да айтылады.

Ол Бағдат, Халаб, Дамаск сияқты ірі ислам орталықтарындағы медреселерде сабақ берген. Кей зерттеулерде оның ақындық қыры да атап өтіледі. Қайтыс болған жылы деректерде әртүрлі көрсетіледі (1310, 1311, 1314), ал қайтыс болған жері ретінде Халаб аталады.

Еңбектері: комментарий мәдениеті және дербес трактаттар

Қолдағы деректерге сүйенсек, Сығнақи төрт түсіндірме-талдау (комментарий) және үш трактаттан тұратын жеті еңбек қалдырған. Мысалы, әл-Маргинанидің әйгілі «әл-Хидая» кітабына «ән-Нихая» атты комментарий жазғаны үшін көптеген дереккөздерде «Сахиб-ун Нихая» (Нихаяның авторы) атымен танылады.

Сонымен бірге теология (кәлам), грамматика (наху), морфология (сарф), суфизм (тасаууф) салаларында да түсіндірмелер жазған. Орта ғасырда мұсылмандық шығыс ғылымында комментарий әдісі кең тарағанымен, Сығнақи тек түсіндірумен шектелмей, дербес трактаттар да қалдырған.

Трактаттардан белгілілері

«ән-Нажах фи-т Тасриф» — морфологияға қатысты.
«Рисала-и Хусамеддин-и Сығнақи» немесе «Манакиб-и Ахмет-и Иасауи» — Иасауи туралы аңыз-деректер.
Үшінші трактат туралы мәлімет бар, бірақ нақты қолжазбасы бұл мәтінде көрсетілген деректер арасында кездеспейді.

«Манакиб-и Ахмет-и Иасауи»: дереккөз ретінде құндылығы

Имам Хусамаддиннің «Манакиб-и Ахмет-и Иасауи» трактаты Өзбекстан Ғылым академиясы Шығыстану институтының қолжазбалар қорында сақталған (№11084, 11–14-беттер). Еңбек парсы тілінде жазылған, жазылған жылы нақты көрсетілмеген. Неждет Тосын бұл рисаланы XIII ғасырдың соңы шамасында жазылған болуы мүмкін деп пайымдайды.

Неге маңызды?

Көлемі шағын болса да, Иасауи туралы кейінгі көптеген жазба деректерге негіз болған ықпалды еңбек саналады.
Алим Шайх («Ламахат») пен Мұхаммед Шариф («Хужжат-уз Закирин») еңбектерінде осы рисалаға сүйенгені айтылады.
Иасауидің өмірі мен тұлғасына қатысты аңыз-деректердің хатқа түсуі алғаш рет жүйелі түрде осы мәтіннен басталды деуге негіз бар.

Рисала аңыз жанрымен берілгенімен, Иасауидің уақыты мен кеңістігінің тарихи, танымдық және әлеуметтік қабаттары жөнінде пайым жасауға мүмкіндік береді.

Рисаладағы негізгі желілер: білім, әдіс, рухани кемелдік

Дәстүрлі құрылым және баяндау тілі

Еңбек дәстүр бойынша «Рақымды да Мейірімді Алланың атымен» деп басталып, автор «сахиб ун-Нихайа Маулана Хусамаддин ‘Аллама Сығнақи» ретінде таныстырылады. Бұл Иасауидің есімі қалай «Диуани Хикметпен» қатар кең таралса, Сығнақидің де тарихта «Нихаяның иесі» ретінде танылғанын аңғартады.

Зікір әдісі және өмірбаяндық деректер

Рисалада Иасауидің кемел пірлерден дәріс алғаны, тариқат құруға алған рұқсаты (ижазат), зікір салу әдісінің жахри зікір, сама, рақс түрінде болғаны, сондай-ақ 126–130 жыл өмір сүргені жайлы мәліметтер айтылады.

Шариғат пен хәл ілімдерін кімдерден оқығаны жөніндегі кейбір деректер (мысалы, Сухрауардиден сопылық, ар-Разиден шариғат оқыды деген тұстар) тарихилық тұрғысынан даулы көрінуі мүмкін. Алайда мұнда сопылықтағы иршад (дінге тарту, рухани жетелеу) әдістері туралы ұғымдар танымдық қырынан маңызды.

«Жетпіс үш ілім» және кемелдік өлшемі

Иасауидің «жетпіс үш ілім» үйренгені айтылады. Ислам мәдениетінде бұл тіркес көптік мәнімен қатар, адамның кемелдігін, ғылымдардың кең ауқымын меңгергенін білдіретін сопылық өлшем ретінде қолданылған. Мұндай баяндау Иасауидің ағымдар мен мазхабтардың қыр-сырын таныған ғұлама бейнесін күшейтеді.

Қағба символикасы: захир мен батин арасындағы көпір

Рисалада Қағбаға қатысты аңыздық сюжеттер сопылық категориялар арқылы түсіндіріледі. Сопылықта сайр-ус-сулук (рухани жол) ұғымы «сыртқы» және «ішкі» сапарға бөлінеді. Захир ғылымында қажылық Меккедегі Қағбаны тауап ету болса, батин ұғымында «қажылық» — Қағбаны өзіңнен, яғни жүрек-қалбтан табу ретінде түсіндіріледі.

Рисалада Иасауидің мына сөзі келтіріледі: «Нағыз ер — Қағбаға бізді апарған емес, Қағбаны бізге әкелген». Бұл ой ішкі кемелдікке, рухани тереңдікке басымдық беретін көзқарасты аңғартады.

Осы контексте «Қағбаны Гуждуанда тауап ету» туралы баяндау нақты географиядан гөрі, рухани кемелденудің белгісі ретінде оқылады. Сонымен қатар мұндай аңыздар арқылы Иасауи, Баба Машын (Мұхаммед Хотени), Суфи Данышменди және Баба Түкті Шашты Азиздердің замандастығы мен рухани байланысы ишараланады.

Әлеуметтік және саяси бедел: «Халифа Ахмет» бейнесі

Рисалада Иасауи «халифа Ахмет» деп аталып, оның әулиелік кереметтері айтылады. «Халифа» термині оның қоғамдағы діни әрі саяси беделін аңғартады және халық жадында сақталған «Мәдинада Мұхаммет, Түркістанда Қожа Ахмет» деген тіркестің ерте тарағанына ишара етеді.

Сандардың тілі: ықпалдың өлшемі

«Халифа Ахметтің сұхбатында 22 мың муфти, 60 мың сейітзада, 10 мың имамзада, 10 мың ғұлама, 90 мың әулие, 8 мың абдал және 12 мың суфи болды» деген деректер нақты статистикадан бұрын, Иасауи жолының кең таралуын, сұхбат мәжілісінің беделі мен сапасын көркем-танымдық түрде жеткізеді.

Билеушілермен байланыс туралы ишаралар

Рисалада әмір-билеушілердің «байат етуі» секілді сюжеттер бар. Мұны ортағасырлық теократиялық басқару кеңістігінде билік пен діни бедел арасындағы одақтың ритуалдық көрінісі ретінде қарастыруға болады. Кей зерттеушілер Иасауидің өз дәуірінде ықпалды саяси күшке ие болғанын да айтады.

Түркілік ерекшелік және тұтастық идеясы: әйел мен еркек мәселесі

Рисаладағы ең назар аударарлық эпизодтардың бірі — теккеде әйел мен еркектің бірге зікір салуына қатысты сұрақ. Аңыз бойынша, араб елінен келген елшілер мұны шариғатқа сәйкестігі тұрғысынан сұрағанда, Иасауи мақта мен шоқ арқылы астарлы мысал көрсетеді: шоқ сөнбей, мақта жанбай қалады. Олар мұны «Хақтан өзге ой кірмейтін хәлдің» белгісі ретінде қабылдап, Иасауиді пір тұтады.

Түйін

Бұл эпизод исламның түп қайнарларындағы рухани тұтастықпен қатар, дәстүрлі түркілік дүниетанымда жыныстық бөлектеушілікке мән бермеу тенденциясымен де сабақтас болып көрінеді. Иасауи іліміндегі түпкі мән тұтастыққа, «вахдат» идеясына жақын түсіндіріледі: адамзат — Хақ жаратқан біртұтас қауым.

Кемелдікке жетелейтін үш тұғыр

Рисаланың басты құндылығының бірі — Иасауи атынан кемелдікке жеткізетін моральдық-этикалық негіздердің айқын көрсетілуі. Мәтінде үш өзек ерекше бөлектенеді:

Өзіңнен табу: «Қағбаны (Алланы) өзіңнен тап» — «өзін таныған адам Тәңірді таныды» деген сопылық тұжырыммен үндес.
Әдеп пен тәртіп: «Достар, міндетті түрде тәртіпті сақтаңыздар» деген насихат — адамның қоғамдағы орны мен абыройын ұстайтын, рухани жолда да, ортақ мақсаттағы қауымда да іргелі қағида.
Сабыр: «Сабырлы адам сөзсіз жеңіске жетеді» қағидасы өмірлік тұғырнама ретінде беріледі. Иасауи кемелдікке сабыр арқылы жеткенін «Маған жүз жыл тас атса да сабыр еттім» деп түйіндейді.

Қорытынды: Сығнақидің иасауитанудағы орны

Қорыта айтқанда, Имам Хусамаддин Сығнақи туралы зерттелуі тиіс мәселелер көп. Бұл жерде оның бір қыры — Иасауи өмірі мен тұлғасы, мұрасы туралы аңыз-деректерді хатқа түсіріп, хикмет дәстүрін жазба түрде таратуға түрткі болған қызметі айқын көрінеді.

Демек, Сығнақи тек исламдық құқықтану саласында ғана емес, хикмет дәстүрін жазбаша қалыптастырған тұлға ретінде де иасауитанудың тарихында лайықты орын алады.

Зарнуқи туралы қысқаша ишара

Иасауи туралы тарихи жазба дерек қалдырғандардың ішінде Зарнуқидің де орны ерекше. Қожа Ахмет Иасауидің замандасы ретінде аталғанымен, оның нақты туған және қайтыс болған жылдары туралы дерек иасауитануға қатысты материалдарда жүйелі сақталмаған.

Насабнамалардағы бейнесі

Мұхаммед Данышменд Зарнуқи насабнамаларда Маңғыт елінің данасы әрі ғалымы, жеке мектеп ашқан тұлға, Иасауиге теориялық ілімді үйреткен ұстаз ретінде сипатталады. Сондай-ақ ол «өлмес бұрын өлу» амалына ден қойып, тариқат пен шариғатты тең ұстаған, Иасауиге құрметпен бас иіп өткен адам ретінде танытылады. Ол шайхымен бірге қырық рет қылуетке түсіп, Иасауидің рұқсатымен Отырар аймағына барып өз алдына қызметін жалғастырғаны айтылады.