ӘКК - ның коммерциялық жұмысында тиімді пайдалану
Тиімсіз мемлекеттік кәсіпорындар: талдау және негізгі үрдістер
Тиімсіз мемлекеттік кәсіпорындарға, сондай-ақ мемлекеттің қатысуымен жұмыс істейтін ұйымдарға жүргізілген талдау бірқатар жүйелік мәселелерді айқындады. Төменде республикалық және коммуналдық меншік сегменттері бойынша 2004–2005 жылдардағы көрсеткіштер мен қорытындылар жинақталады.
Республикалық мемлекеттік меншік
- 2005 жылғы қорытынды: жұмыс істеп тұрған 515 республикалық мемлекеттік кәсіпорынның 41-і шығынға ұшырады.
- Ауыл шаруашылығы: шығынға ұшыраған 22 кәсіпорын (соның ішінде 10 тәжірибе шаруашылығы, ғылыми-өндірістік орталықтар, су шаруашылығы жүйесі қызметі).
- Салыстыру (2004 → 2005): 2004 жылы ауыл шаруашылығында шығынды 6 кәсіпорын болса, 2005 жылы бұл көрсеткіш 22-ге жетіп, 16 кәсіпорынға немесе 3,5 есеге артты.
- Түзеу мекемелерін қамтамасыз ету: 2005 жылы тауар/жұмыс/қызмет өндіру бағытындағы 5 республикалық кәсіпорын шығынға ұшырады.
Республикалық мемлекеттік кәсіпорындардың басым бөлігі қызмет көрсету салаларында (білім және ғылым, денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау, мәдениет және спорт және т.б.) жұмыс істейді.
2004 жылғы қорытынды: білім беру, трактор жасау, инновациялық қызмет, асыл тұқымды мал шаруашылығы, ауыл шаруашылық машиналарын сынақтан өткізу, логистика, электр энергетикасы, банк қызметі, энергетика саласындағы зерттеулер бағыттарында жұмыс істейтін, тиімсіз деп танылған мемлекеттің қатысуымен ұйымдар саны 12 болды (акционерлік қоғамдар және ЖШС).
Коммуналдық меншік және өңірлік компаниялар
- 2004 жылғы қорытынды: 4255 коммуналдық мемлекеттік кәсіпорынның 208-і тиімсіз деп танылды.
- Негізгі бағыттар: тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, жолдар мен көшелерді ұстау, инженерлік желілер, жылумен қамтамасыз ету нысандары, абаттандыру, ауыл шаруашылық өнімдерін дайындау/өңдеу/сату, сауда-делдалдық қызмет, баспа ісі, елді мекендердің бас жоспары мен ЖСҚ дайындау, жалға беру пункттерін құру.
- Сирек кездесетін қызмет түрлері: қонақ үй қызметі, шыныпластиктен жасалған балық аулау қайықтарын өндіру және сату, жүк вагондарын жөндеу.
Жолаушылар тасымалы, жөндеу-құрылыс және жинақтау жұмыстары, жылу энергиясын беру және тарату, материалдық-техникалық және өндірістік қамтамасыз ету, тауар өндіру және сату, алтын өндіру, үй-жайларды жалға беру, жарнама, мал шаруашылығы өнімдерін өндіру және сату, әуежай қызметі, тұрғын үй-коммуналдық сала, астықты сақтау және өңдеу бағыттарында жұмыс істейтін мемлекеттің қатысуымен ұйымдардың ішінде 30 компания тиімсіз деп танылды.
Талдау тиімсіз коммуналдық кәсіпорындардың көбіне елді мекендердің тіршілігін қамтамасыз ететін базалық қызметтерге маманданғанын көрсетеді. Осыған байланысты кейбір мемлекеттік кәсіпорындарды ӘКК қарамағына беру олардың мүлкін (ғимарат, жер, техника және т.б.) тиімді пайдалану немесе оңалту бастамаларын іске асыру тұрғысынан орынды болуы мүмкін.
Бұл қағида табиғи монополия субъектілеріне қолданылмайды. Сонымен бірге бағдарламалық құжаттармен міндет жүктелген мекемелер мүлкі, сондай-ақ жекешелендіруге немесе ШОБ-қа мемлекеттік қолдау ретінде беруге тиіс және республикалық/коммуналдық меншік критерийлеріне сәйкес келмейтін нысандар мен жер учаскелері ӘКК қарамағына берілмейді.
Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар (ӘКК): идеясы және экономикалық логикасы
Мемлекеттік меншікті тиімді басқару қажеттілігі, өңірлік дамуға басымдық беру және Қазақстан жағдайына бейімделген шикізаттық емес секторларды дамытудың жаңа тетіктерін іздестіру нәтижесінде ӘКК құру тұжырымдамасы қалыптасты.
Негізгі анықтама
Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар — тауарлар мен қызметтерді өндіру және сату арқылы табыс табатын, экономикалық тұрғыдан тұрақты бизнес-құрылымдар. Түскен табыстың бір бөлігі сол өңірдегі елді мекендердің әлеуметтік, экономикалық немесе мәдени мақсаттарын іске асыруға бағытталады.
Өңірлік бәсекеге қабілеттілік
ӘКК кластерлік даму, ішкі ресурстарды өз бетінше ұйымдастыру және жұмылдыру механизмдерін енгізу арқылы өңірлердің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға ықпал етеді.
Ірі өңірлік орталықтар
Мемлекет қатысатын тұрақты бизнес-құрылымдарды біріктіру өңір экономикасының белсенділігін күшейтіп, бәсекеге қабілетті өндірістерді қалыптастыруға ұйытқы бола алады.
Кооперация және кластерлік тәсіл
Халықаралық тәжірибе шағын және орта бизнесте кооперативтер құру өнімділікті арттырып, тұрақты дамуды қамтамасыз ететінін көрсетеді. Кооперативтер өнімді сатуда біртұтас бренд қалыптастырып, нарыққа шығуды жеңілдетеді. Мұндай модельдер ауыл шаруашылығы мен тамақ өнеркәсібінен бөлек, басқа салалар мен қызмет көрсету секторында да нәтижелі жұмыс істей алады.
Кедергілер
- Өңірлік басқару мүмкіндігінің шектеулілігі және жергілікті басқару органдары деңгейінде реформалардың жеткіліксіз енгізілуі.
- Жеке кәсіпкерлік субъектілерінің мемлекеттік даму институттары инвестицияларына кең көлемде қол жеткізе алмауы.
- Жеке сектор тарапынан өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуын қолдауға ынталандырудың әлсіздігі.
Қазақстан үшін ресурстарды жұмылдыруға негізделген, мамандануға бейім әрі инновацияға қабілетті кластерлік тәсіл өзектілігін сақтайды. Осы тұрғыдан өңірлік әлеуметтік-өндірістік корпорациялар (ӘӨК) жеке бір өңірдің немесе бірнеше өңірдің кәсіпкерлік белсенділігін жандандыруға арналған тетік ретінде қарастырылады.
Мақсат, миссия және мемлекеттік активтерді басқару тәсілі
Неге жеке сектордың қатысуы маңызды?
Мемлекеттік меншіктің бір бөлігін жеке сектордың басқаруына беру жеке менеджментті енгізуге, инфрақұрылымдық объектілердегі созылмалы тиімсіздікті азайтуға және бюджетке түсетін қысымды төмендетуге мүмкіндік береді.
ӘӨК/ӘКК миссиясы
Мемлекеттік және жеке сектор әлеуетін біріктіріп, кластерлік жүйе негізінде өңірде біртұтас экономикалық нарық қалыптастыру және бәсекеге қабілетті өндірістерді дамытуға серпін беру.
Мемлекеттік активтерді ӘКК-ға берудің қағидаты
ӘКК-ға тек жұмысқа жарамды және коммерциялық айналымда тиімді пайдалануға болатын активтерді беру маңызды. Берудің мақсаты — активтерді ӘКК-ның коммерциялық қызметі арқылы тиімді іске қосу, жаңа жобаларды жүзеге асыру және инвестиция тарту үшін өңірде қаржылық, техникалық және басқару ресурстарын шоғырландыру.
Оңалту мен қаржыландыру көздері
ӘКК-ға берілетін тиімсіз кәсіпорындарды оңалту өңірлік ӘКК-лардың орта мерзімді жоспарларында көзделетін инвестициялар көлемі шегінде шешіледі. Қаржыландыру көздері ретінде мемлекеттік бюджет қаражатымен қатар ӘКК-ның өз қаражаты және «Қазына» тұрақты даму қорының ресурстары пайдаланылуы мүмкін.
ӘКК міндеттері мен функциялары
Негізгі міндеттер
- Инвестицияларды тарту және экономиканың кең ауқымды үдерістеріне қатысушыларды жұмылдыру.
- Өнімдерді ішкі және сыртқы нарықтарға ілгерілету, ұзақ мерзімді сұраныс қалыптастыру.
- Қаржылық тұрақты кәсіпорындар айналасында кластерлер қалыптастыру үшін ШОБ арасындағы байланыстарды күшейту.
- Кластерлер құруға және жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарды кластерге біріктіруге қажетті жағдай жасау.
- Аймақтың ішкі және сыртқы нарықтардағы экономикалық беделін арттыру.
- Жаңа технологиялар мен кластерлік өнімділікті енгізу, мемлекеттік кәсіпорындарды қайта құрылымдау арқылы бәсекеге қабілетті өнім мен технологияны дамыту.
- Бизнес-жобалар базасын қалыптастыру және оларды іске асыруға қаржыландыру тарту.
- Аймақтың әлеуметтік дамуына бағытталған жобаларды әзірлеу және қаржыландыру.
Нақты атқаратын жұмыстар
Институционалдық өзара әрекет
- Жерлерді ӘКК меншігіне беру және мемлекеттік активтердің бөліктерін табыстау бойынша үкімет органдарымен жұмыс.
- Инвестиция тарту үшін шетел инвесторларымен, даму институттарымен және қаржы ұйымдарымен әріптестік.
- Болашақта қаржыландыруға болатын бизнес-жобалар базасын қалыптастыру.
Нарық пен басқару сапасы
- Көрмелер, бизнес-конференциялар, семинарлар, консалтинг арқылы ақпараттандыру.
- Өнімді халықаралық нарыққа шығару және маркетингті күшейту.
- Кәсіпорындарға басқару технологияларын енгізу, жаңа өнімдерді дамыту, халықаралық стандарттарды (ISO, ХҚЕС және т.б.) қолдану.
Жобаларды іске асыру
- Әлеуметтік жобаларды әзірлеу және іске асыруға қатысу (білім, мәдениет, денсаулық сақтау, спорт және т.б.).
- Отандық және шетелдік жеке капитал қатысатын бірлескен жобаларды құру және жүзеге асыру.
- Мемлекеттік кәсіпорындар немесе ұйымдар базасында құрылған өндірістерді қайта құру, қалпына келтіру және жаңғырту жобалары.
ӘКК мақсаттарына жету өңірде жаңа жұмыс орындарын құруға, шағын кәсіпкерлікті дамытуға, әлеуметтік жобаларды іске асыруға, ішкі нарықты бәсекеге қабілетті өнімдермен қамтамасыз етуге және аймақтың жалпы экономикалық өсімін жеделдетуге ықпал етеді.
Басқару моделі және ұйымдастырушылық-құқықтық негіз
Жергілікті мемлекеттік басқару органдары (әкімдіктер, мәслихаттар) өңірдің әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларына сүйене отырып, ҚР Президенті деңгейінде ӘКК құру мәселесін көтере алады. Әр ӘКК аймақтық даму институты ретінде қарастырылады: ол игерілмеген жерлерді және мемлекеттік активтерді басқарып, инвестиция тартып, жобалардың бастамашысы болады.
Ұйымдастырушылық нысан және құрылтайшылар
ӘКК-ның ұйымдастырушылық-құқықтық нысаны — акционерлік қоғам. Құрылтайшылар ретінде ҚР Үкіметі, облыс әкімдіктері және Алматы, Астана қалаларының әкімдіктері, сондай-ақ «Қазына» тұрақты даму қоры қатысады. Алғашқы кезеңде жарғылық капитал қалыптастырылып, кейінгі кезеңде акцияларды қосымша эмиссиялау және бағалы қағаздар нарығында орналастыру, сондай-ақ мемлекеттік акция пакетін жеке субъектілерге сату жоспарланған.
Үйлестіру және бақылау
ҚР Үкіметі мен ӘКК арасындағы өзара байланыс арнайы кеңес арқылы жүзеге асады. Бұл кеңес ӘКК даму жоспарын іске асыру механизмдерін ұсынады, негізгі міндеттерді айқындайды, басқару органдарының құрамын қалыптастыруға қатысады және қаржы-шаруашылық жоспардың орындалуын бақылауды қамтамасыз етеді. Басқару органдары (Директорлар кеңесі, акционерлердің жалпы жиналысы) ҚР заңнамасына сәйкес жұмыс істейді.
Кадрлық саясат және басқару сапасы
ӘКК міндеттерін орындау үшін салалық білімді, практикалық тәжірибесі бар жоғары білікті мамандардан тұратын басқару командасы қажет. Халықаралық тәжірибеге сүйене отырып, басқару жүйесін қазақстандық және шетелдік басқарушы компаниялардың қатысуымен қалыптастыру орынды.
Кластер менеджері ретіндегі рөлі: сатып алу, стандарттау, бренд және экспорт
ӘКК қорғалған сауда маркасы бар өнімдерді дамыту, зияткерлік меншік құқықтарын қорғау, фермерлік шаруашылықтарды қолдау, кәсіпкерлік өнімдерін ішкі және сыртқы нарыққа шығару сияқты міндеттерді іске асыруға бағытталады. Сонымен қатар ӘКК кәсіпкерлік өнімдерін сатып алушы ретінде әрекет етіп, кластер менеджері функцияларын атқара алады.
Кластер менеджері ретінде негізгі әрекеттер
- Шағын және орта кәсіпорындардың өнімдерін сатып алу, басқару жүйесі мен өндіріске жаңа технологияларды енгізу, инновацияларды ынталандыру.
- Ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өңдеу тізбегіне енгізу, қайта өңдеу үдерістерін ұйымдастыру және өнім қауіпсіздігі бойынша халықаралық стандарттарды енгізу.
- Өнімдерді біртұтас бренд негізінде ішкі және сыртқы нарыққа шығару және маркетингті дамыту.
- ӘКК аясында дайындалған өнімді өткізуді күшейту үшін ӘКК-ның меншікті сауда үйлерін құру.
Практикалық іске асыру және құқықтық орта
Тұжырымдаманы іске асыру барысында пайда болатын өзекті мәселелерді тұрақты талдап отыру және заңнаманы (әкімшілік басқару, жергілікті өзін-өзі басқару, бюджет қатынастары және т.б.) жетілдіру бойынша ұсыныстар енгізу маңызды. Бұл ӘКК институттарының орнықтылығын арттырып, өңірлік экономикалық серпінді күшейтеді.