Салық төлеуге тиісті адам

Ең алдымен, салық салудың негізін құрайтын базалық қағидаларды қарастырайық. Бұл қағидалардың бір бөлігі Д. Рикардо мен А. Смит өмір сүрген кезеңде-ақ тәжірибе арқылы қалыптасқан. Қазіргі салық нормаларына сәйкес келетін үш негізгі принцип бар: анықтылық, нәтижелілік және әділдік.

Анықтылық

Салықтың шарттары алдын ала айқын көрсетіліп, ашық жариялануы тиіс.

Нәтижелілік

Салықты жинау мен төлеу барысындағы артық шығындар мен уақыт жоғалтуды азайту қажет.

Әділдік

Салық ауыртпалығы азаматтардың табысына сай, теңгерімді бөлінуі керек.

Анықтылық принципі

А. Смиттің түсінігінше, әрбір салық алдын ала және ашық түрде хабарлануы тиіс. Яғни, салық төлеуші үшін төмендегі жайттар нақты белгілі болуы қажет:

Кім төлейді: салық төлеуге міндетті тұлға.
Кім алады: салықты алатын орган немесе мекеме.
Қашан төленеді: алыну/төлену кезеңі.
Қанша төленеді: төленетін соманың нақты анықталуы.

Нәтижелілік принципі

Нәтижелілік — салық төлеу міндетін орындау барысында қаражаттың, еңбектің және қосымша уақыттың орынсыз жоғалуын барынша азайту. А. Смит бұл ұстанымды уақыт үнемділігімен, төлеу үдерісінің қолайлылығымен және қосымша шығындардың төмендігімен байланыстырады.

Қолайсыз талаптардың зияны

Іс жүзінде билік тарапынан қойылған шектен тыс талаптар салық төлеушіге кері әсер етуі мүмкін: салықты мезгілсіз уақытта, ыңғайсыз жерде немесе күрделі тәртіппен талап ету сияқты жағдайлар азаматтар мен бизнеске қосымша салмақ түсіреді.

Қазіргі кезеңдегі кеңейтілген түсінік

Бүгінде нәтижелілік принципін кеңейтілген түрде қарастыру қажет. Мұнда тек мемлекеттің әкімшілік шығындары ғана емес, сондай-ақ салықты жинауға, есеп жүргізуге және есептілікті тапсыруға кететін шығындар да есепке алынуы тиіс.

1) Салық төлеушінің әкімшілік шығындары

А. Смит дәуірінде азаматтардың мұндай шығындары салыстырмалы түрде төмен болды. Ал қазіргі күрделі салық жүйесінде есеп пен есептілікке кететін шығындар кейде төленетін салық сомасына жуық деңгейге дейін өседі. Көптеген Батыс елдерінде бұл шығындар бұрыннан мойындалып, реттеліп, қатаң бақылауда ұсталады.

2) Мемлекеттік инфрақұрылым шығындары

Жоғары технологиялық және қымбат техникалық құралдардың енгізілуі, сондай-ақ салық қызметкерлері санының артуы салық органдарының шығындарын көбейтеді. Демек, тиімділік тек түсім көлемімен емес, оны қамтамасыз ету құнымен де өлшенеді.

Әділдік принципі

Салықтың әділдігі туралы А. Смит салық ауыртпалығының төлеушілер арасында теңгерімді бөлінуін айтады. Бұған дейін бұл теңдік кейде тек арифметикалық «бірдей сома» ретінде түсіндірілетін. Ал А. Смит әрбір азаматтың төлейтін салығы оның табыс көлеміне сай белгіленуі керек деп есептеді. Осылайша ол салық салудағы пропорционалдық қағиданы ұсынды — бұл өз дәуірі үшін елеулі ілгерілеу болды.

Қазіргі түсініктегі жалғасы

Кейін бұл идея салық жүйесінің дамуына тікелей ықпал етті: жоғары табыс табатындар салық түрінде табысының салыстырмалы түрде үлкен бөлігін төлеуі тиіс деген көзқарас күшейді. Яғни, әділдік түсінігі уақыт өте келе әлеуметтік теңгерім міндетімен тығыз байланыса түсті.

Қазіргі тәжірибедегі «тыйым салу» принциптері

Классикалық нормалармен қатар, қазіргі тәжірибеде құқықтық кепіл ретінде қалыптасқан маңызды «тыйым салу» принциптері де бар. Олардың ішіндегі негізгілері төмендегідей:

Заңсыз салық енгізуге болмайды

Бұл қағида халықтың келісімінсіз, халық бақылауынсыз мемлекеттік аппараттың салық салуына жол бермейді. Тарихи тұрғыда бұл талап көптеген буржуазиялық революциялар ұранына айналған. Қазіргі мемлекеттерде де салықтар парламент сияқты өкілетті органдардың келісімімен бекітілуі тиіс.

Салықты еселеп алуға болмайды

Бір объектіге бір уақыт аралығында ұқсас салықты қайтадан салу — заңсыз еселенген салық салымына әкеледі. Күрделі салық жүйелерінде бұл тәуекел жоғарырақ болады, әсіресе басқарудың әр деңгейі (ұлттық, өңірлік, жергілікті) салықтық өкілеттігін кеңейткісі келген кезде.

Өндірістің базалық факторларына тікелей салық салмау

Өндірістің базалық факторларына еңбек пен капитал жатады. Бұл тыйым көбіне экономикалық мазмұнға ие болғандықтан, әрдайым құқықтық нормаларда тікелей бекітіле бермейді. Дегенмен дамыған елдердің тәжірибесінде осы ұстанымға сай саясат жүргізіледі: салық салу әдетте капиталдың өзіне емес, оның нәтижесіне — табысқа бағытталады.

Негізсіз салықтық дискриминацияға тыйым

Бірдей экономикалық жағдайдағы төлеушілерге әртүрлі, дәлелсіз талап қою әділдікке қайшы. Сондықтан салық салуда кемсітушілікке жол бермеу — құқықтық тұрақтылықтың да, нарық сенімінің де маңызды шарты.

Қорытындылай келгенде, дамыған елдердегі салық заңнамасы көбіне осы қағидаларға сүйеніп құрылады: капиталға салынатын салықтан гөрі, өнеркәсіпке салынған капиталдан алынатын табысқа және нәтижеге салық салу басым бағыт ретінде қалыптасқан.