Кәсіпкерліктің ерекшеліктері

Кәсіпкерліктің мәні және экономикалық негізі

Кәсіпкерлік — белгілі бір істі тиімді ұйымдастырып, нәтижеге жеткізе білу қабілеті. Іс істеу адамның белсенділігі мен іскерлігіне сүйенеді; ал белсенділік пен іскерлік еркін әрекет ету мәдениетімен, мінез-құлық ерекшеліктерімен тығыз байланысты.

«Кәсіпкерлік» ұғымы екі мағынада қолданылады: біріншісі — қызметтің белгілі бір түрі, екіншісі — сол қызметті жүзеге асыратын нақты әлеуметтік топ. Кең мағынада бұл ұғым экономикалық белсенділікті білдіреді, яғни тауар өндіру, айырбас жасау және пайда табумен байланысты әрекеттердің жиынтығы.

Негізгі ой

Экономикалық белсенділік тар шеңбердегі әрекетті емес, адамның жан-жақты іскерлігін талап етеді және ол ерікті немесе еріксіз түрде көрінуі мүмкін.

Тарихи мазмұн

Антагонистік қоғам жағдайында кәсіпкерлік қанаумен байланыстырылып түсіндірілді; мұнда кәсіпкерлер табы қанаушы тап ретінде сипатталды.

Кәсіпкерліктің қалыптасуы мен тарихи дамуы

Кәсіпкерлік — ежелден келе жатқан іскерлік белсенділік. Дегенмен оның жүйелі дамуы орта ғасырларда айқын көріне бастады: көпестер, саудагерлер, қолөнершілер нарықтық қатынастардың негізгі қозғаушы күштерінің біріне айналды.

Алғашқы кезеңде кәсіпкер құрал-жабдыққа иелік етіп, өзі де өндіріс үдерісіне тікелей қатысқан. Бұл — тауарлы өндірістің бастапқы, қарапайым формасы. XVI ғасырдың ортасынан бастап акционерлік капитал пайда болып, акционерлік қоғамдар құрыла бастады. Мысал ретінде 1554 жылы құрылған Англия сауда компаниясын және 1660 жылы құрылған Ост-Индия сауда компаниясын атауға болады. XVII ғасырдың соңында акционерлік банктер де қызмет көрсете бастады.

Ресей мен Қазақстан аумағында кәсіпкерлік тамыры терең болғанымен, Қазақстандағы көшпелі шаруашылық жағдайында оның еркін дамуына мүмкіндік шектеулі болды. Ресейде Петр I кезеңінде кәсіпкерлік жанданды, бірақ крепостнойлық құрылыс оның дамуын тежеді. Капитализмнің күшеюімен кәсіпкерлік те қарқын алды: 1861 жылғы реформадан кейін теміржол құрылысы мен ауыр өнеркәсіп салалары кеңейе түсті.

Кәсіпкерліктің субъектілері және негізгі ерекшеліктері

Кәсіпкерліктің субъектілері ретінде жеке тұлғалармен қатар заңды тұлғалар да танылады: біріккен серіктестіктер, арендалық ұжымдар, ашық және жабық акционерлік қоғамдар, шаруашылық ассоциациялары және әртүрлі бірлестіктер.

Ерекшеліктері

Дербестік және тәуелсіздік — шешім қабылдауда өз бетінше әрекет ету.
Экономикалық ынталылық — нәтижеге, пайдаға және тиімділікке ұмтылу.
Шаруашылық тәуекел және жеке жауапкершілік — белгісіздік жағдайында әрекет етіп, салдарын көтеру.
Жаңашылдық — жаңа өнім, технология және басқару тәсілдерін енгізу.

Маңызды қорытынды

Кәсіпкерлік — тек кәсіп ашу емес. Ол ресурстарды ұтымды біріктіріп, нарықта құндылық қалыптастыруға бағытталған басқарушылық және инновациялық қызмет.

Кәсіпкерлік істің қозғаушы күші — пайда табу, бірақ ол әрдайым тәуекелмен қатар жүреді: пайда да, зиян да болуы мүмкін.

Экономиканың екі іргелі ақиқаты

Экономиканың негізгі мәселелерін түсіндіретін екі фундаменталды қағида бар:

1) Қажеттіліктер шексіз

Қоғамның материалдық қажеттіліктері шексіз, яғни адам сұранысы толық қанағаттанатын деңгейге оңай жетпейді.

2) Ресурстар шектеулі

Экономикалық ресурстар сирек және шектеулі. Сондықтан таңдау жасау және ресурстарды тиімді бөлу — экономиканың өзегі.

Экономикалық ресурстар: құрамы және жіктелуі

Экономикалық ресурстар — тауар өндіруде қолданылатын табиғи, адам және өндірілген құрал-жабдық ресурстары. Оларға зауыт-фабрикалар мен ауыл шаруашылық құрылыстары, әртүрлі жабдықтар мен құралдар, өндірістік машиналар, көлік және байланыс құралдары, өндірісте қатысатын еңбек, сондай-ақ жер және қазбалы байлықтар жатады.

Екі ірі категория

Материалдық ресурстар

Жер және оның табиғи байлықтары, сондай-ақ капитал.

Адам ресурстары

Еңбек және кәсіпкерлік қабілет.

Жер (табиғи ресурстар)

Жер ұғымы өндірісте қолданылатын барлық табиғи байлықтарды қамтиды: егістік жер, жайылым, орман, минералдар мен мұнай кендері, су ресурстары және т.б.

Капитал (инвестициялық ресурстар)

Капитал — өндірілген өндіріс құралдары: инструменттер, машиналар, жабдықтар, фабрика-заводтар, қоймалар, көлік құралдары және өткізу инфрақұрылымы. Құрал-жабдықты өндіру және қорландыру үдерісі инвестициялау деп аталады.

Маңызды ескерту: ақша өзі өндіріс құралы емес, сондықтан ол тікелей экономикалық ресурс ретінде қарастырылмайды; бұл — қаржылық капитал, яғни нақты капиталдан өзгеше ұғым.

Еңбек

Еңбек — адамдардың тауар өндіру және қызмет көрсету барысында жұмсайтын күш-қуаты мен ақыл-ой қабілеттерінің жиынтық көрінісі.

Тауарлардың бөлінуі

Инвестициялық тауарлар

Тұтыну тауарларын өндіруге жағдай жасайтын, өндірістік мақсаттағы тауарлар.

Тұтыну тауарлары

Қоғам қажеттіліктерін тікелей қанағаттандыратын тауарлар.

Кәсіпкерлік қабілет және кәсіпкердің төрт функциясы

Кәсіпкерлік қабілет — ерекше таланттылық. Оны түсіну үшін кәсіпкер атқаратын негізгі төрт функцияны қарастыру қажет.

1) Ресурстарды біріктіру және жауапкершілікті алу

Кәсіпкер жерді, капиталды және еңбекті өндіріс үдерісіне қосу бастамасын өз жауапкершілігіне алады. Ол өндірістің қозғаушы күші ретінде істің пайда әкелетініне сеніп, әрекет етеді.
2) Негізгі шешімдерді қабылдау

Кәсіпкер өндіріс барысындағы басты шешімдерді өзі қабылдап, фирманың бағытын, мақсатын және даму стратегиясын айқындайды.
3) Жаңашылдық енгізу

Кәсіпкер жаңа тауар шығаруға, жаңа технология енгізуге, бизнесті ұйымдастырудың жаңа формаларын қолдануға ұмтылатын жаңашыл тұлға.
4) Тәуекелге бару

Тәуекел — кәсіпкерліктің ажырамас бөлігі. Тәуекелге бару үшін істің егжей-тегжейін талдап, ықтимал нәтижені бағалау қажет. Кәсіпкер өз уақытын, еңбегін, қабілетін ғана емес, сондай-ақ өз қаржысын және серіктестері мен акционерлердің қаражатын да тәуекелге тігеді.

Табыстар, төлемдер және кәсіпкерлік пайда

Өндіріс факторлары кәсіпорындарға табыс әкеледі. Ресурс иелеріне төлемдер төмендегідей түрде жүзеге асады:

Еңбек ақы

Жұмыс күшін пайдаланғаны үшін төленеді.

Пайыз

Капитал бергені үшін алынады.

Рента

Жер мен табиғи ресурстарды пайдаланғаны үшін төленеді.

Пайда

Кәсіпкерлік табыс; ол пайда да, зиян да болуы мүмкін.

Негізгі түйін

Кәсіпкер өндірістің үш негізгі факторын (жер, капитал, еңбек) іске қосып, өзі төртінші фактор ретінде олардың үйлесімді жұмысын ұйымдастырады және ресурс иелеріне төлемдердің уақытылы орындалуын қамтамасыз етеді.

Экономикалық тиімділік және ресурстарды толық пайдалану

Экономикалық ғылым — сирек ресурстарды тиімді пайдалану туралы ғылым. Бұл жерде негізгі өлшем — әрбір өнім бірлігіне шаққандағы шығынды барынша азайту, яғни «шығын–өнім» арақатынасын жақсарту.

Толық қамтылу

Толық қамтылу — пайдалануға жарамды барлық ресурстарды іске қосу: жұмыссыздықты азайту, егістік жердің, күрделі жабдықтардың бос тұрмауын қамтамасыз ету.

Қоғамдық нәтиже

Ресурстар түгел жұмыс істегенде шығын да өседі (еңбек ақы төленеді, инвестициялық тауарлар сатып алынады), бірақ соның нәтижесінде өндіріс артып, нарық тауарға толып, халықтың тұрмыс деңгейі жақсарады.

Қазақта: «Шығын болмай, тығын болмайды» деген сөз бар.

Материалдық өндірістің рөлі

Қоғамның өмір сүруінің негізі — материалдық өндіріс, яғни адамдарға қажетті игіліктерді өндіру. Сондықтан ресурстарды толық іске қосу және өндіріс көлемін ұлғайту — экономикалық дамудың басты шарттарының бірі.

Социализм мен капитализм: қосымша құнның бөлінуі

Экономикалық жүйелер арасындағы айырмашылық қосымша құнның қалай бөлінетіні арқылы да түсіндіріледі: социализмде қосымша құн қоғамдық мүддеге бағытталады, ал капитализмде ол әдетте пайыз, рента және кәсіпкерлік пайда түрінде бөлінеді.

Қорытынды: жаңа қоғам үшін кәсіпкерлерді даярлау

Тұрақты әрі тиімді қоғам құру үшін білікті кәсіпкерлер қабатын қалыптастыру маңызды. Ол үшін, біріншіден, сапалы білім қажет; екіншіден, мемлекет экономикалық саясатты заман талаптарына сай қайта қарауы тиіс.

Елдің болашақ тағдырын көбіне кәсіби кәсіпкерлер шешеді. Олар өз елінің гүлденуіне еңбек ететін, сонымен бірге өз ісінен заңды пайда табатын іскер азаматтар болуы керек.