Қазақша рефераттар

Ар - намыс қадір - қасиет бедел деген сөздердің мағынасы адамгершілік тобында өзара бір - біріне жақын сөздер екенін анықтайды

Ар-намыс, қадір-қасиет және бедел: мәні мен айырмашылығы

«Ар-намыс», «қадір-қасиет», «бедел» ұғымдары адамгершілік категорияларына жатады және мағыналық тұрғыдан бір-біріне жақын. Дегенмен олардың айырмашылығы тек осы қасиеттерге дұрыс әрі әділ баға берілген жағдайда айқынырақ көрінеді.

Негізгі ұғымдар

Ар-намыс

Ар-намыс — азаматтың (немесе заңды тұлғаның) қоғамдағы орнын айқындайтын, жеке тұлғаға берілетін әділ әлеуметтік баға. Бұл баға адамның моральдық және өзге де қасиеттеріне қатысты қалыптасады.

  • Негізі: қоғамдық бағалау және адамгершілік принциптері.
  • Мазмұны: әлеуметтік сипатта, жеке адамның қалауынан толық тәуелді емес.

Қадір-қасиет

Қадір-қасиет — жеке тұлғаның өзін-өзі ішкі бағалауы: өз қасиеттерін, қабілеттерін, дүниетанымын, парызын орындауын және қоғамдағы орнын түсінуі. Өзін-өзі бағалау әлеуметтік-маңызды өлшемдерге сүйеніп, моральдық негізде қалыптасуы тиіс.

  • Негізі: адамның өзін түсінуі және ішкі ұстанымы.
  • Екі қыры: әлеуметтік (қоғамдық қатынастар арқылы) және субъективті (өзін бағалау) жақтары.

Бедел

Бедел — адамның (немесе ұйымның) іс-әрекеті мен тәртібіне қарай қалыптасатын қоғамдық пікірдегі орны. Ол уақыт өте өзгеріп отырады және көбіне нақты нәтижелермен, еңбегімен дәлелденеді.

  • Қалыптасуы: әрекет, еңбек, мінез-құлық арқылы.
  • Сипаты: жақсы да, жаман да болуы мүмкін; үнемі қозғалыста.

Тарихи-этикалық мәні

Ар-намыс пен қадір-қасиет адамның ең жоғары қоғамдық құндылықтарының бірі саналады. Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римде бұл ұғымдар адамға деген құрмет өлшемі ретінде қарастырылып, оның құқығы мен моралімен байланыстырылған. Әр түрлі халықтарда және әр кезеңде ойшылдар, саясаткерлер мен философтар этикасында бұл категориялар маңызды орын алып, қоғамдық көзқарастар мен қызмет бағытын сипаттаудың өлшемі болған.

Философиялық-құқықтық тұрғыдан алғанда, ар-намыс адамдар мен халықтар арасындағы қатынастарда ықпалды күш ретінде көрінеді: ол қоғамдық пікірге, әлеуметтік бағалауға және мінез-құлық нормаларына әсер етеді.

Объективті және субъективті қырлары

Ар-намыстың екі өлшемі

Ар-намысты талдағанда екі айырмашылық айқындалады: объективті және субъективті қыры.

Объективті (әлеуметтік) қыр: қоғамның адамға беретін жалпы бағасы және өзінің қадір-қасиетін сақтауға ұмтылыс.

Субъективті (жеке) қыр: адамның өз ісіне баға беруі, арсыздық саналатын мінез-құлықтан бас тартып, қоғам қабылдаған моральдық нормаларға сай әрекет етуі.

Қадір-қасиеттің екі өлшемі

Қадір-қасиет те шындық сияқты әлеуметтік және субъективті жақтарға ие.

Әлеуметтік қыр: қоғамдық қатынастар арқылы анықталатын моральдық құндылық және қоғамдық-маңызды қасиеттер; ол жеке адамнан толық тәуелді емес.

Субъективті қыр: адамның өз маңыздылығын, моральдық құндылығын түсінуі; бұл түсінік қоғам нормаларына үйрену арқылы қалыптасады.

Ар-намыс сезімі мен қадір-қасиет сезімі өзара тығыз байланыста: екеуі де бір-бірін толықтырады, бірақ бірін екіншісінен бөліп, қарсы қоюға болмайды. Ар-намыс көбіне сыртқы қоғамдық бағалауға сүйенсе, қадір-қасиет — адамның ішкі өзін-өзі бағалауымен көбірек айқындалады.

Қоғамдық пікірдің ықпалы

Ар-намыстың жеке жағы әрқашан оның әлеуметтік бағасымен қатар жүреді: адам қоршаған ортаның пікірін толық жоққа шығара алмайды. Қоғамдық пікірдің рөлі өте жоғары, ол мемлекеттік және саяси қайраткерлердің, саяси партиялар мен қозғалыстардың ықпалы арқылы да қалыптасады және қоғамдық өмірдің маңызды салаларында өзгерістер туындатуы мүмкін.

Қоғамның жақсы бағасы адамның мерейін өсіріп, ар-намыс сезімін нығайтады, әрі қарай адамгершілік тұрғыдан жетілуге серпін береді. Ал әділетсіз немесе теріс баға кей жағдайда қателерді түзетуге ынталандырса, кей жағдайда керісінше — жағымсыз қасиеттерді күшейтіп жіберуі мүмкін. Сондықтан қоғамдық бағалау дұрыс әрі әділ болғаны маңызды.

Ар-намыс — тарихи категория

Ар-намыс — тарихи категория: ол адам қоғамымен бірге пайда болған. Сондықтан бұл адамгершілік категорияны қазіргі жеке тұлға да, қоғам да толық өзгерте де, жоя да алмайды. Ұжым бар жерде оның мүшелері қоршаған адамдардың белгілі бір сынына ұшырайды, әрі ол сынға ұшырау адамның жеке қалауына тәуелді бола бермейді.

Ар-намыстың негізінде адамгершілік белгілер жатады, сол себепті бұл ұғымда әділдік өлшемі басым. Дегенмен қоғам бағасының қалыптасуы кейде қателесуі мүмкін екенін жоққа шығаруға болмайды.

Қадір-қасиетті қалыптастыру: тәрбие және орта

Моральдық қасиеттердің бағасы

Қоғамның адамның қадір-қасиетін мойындауы — оның бойындағы моральдық қасиеттерге берілген баға. Егер адамда жаман қасиеттер басым болса, ол қоғамның айыптауына ұшырайды. Ал сыйластық, мейірімділік, қайырымдылық, кішіпейілділік, шыншылдық, қарапайымдылық сияқты қасиеттер күшейген сайын, адамның қоғам үшін құндылығы артып, жоғары бағаланады.

Орта әсері

Қадір-қасиеттің қалыптасуы адамның қоршаған ортасына және ұжымдағы қарым-қатынасына байланысты: балабақша мен мектептен бастап, жоғары оқу орны мен еңбек ұжымына дейін бұл байланыс үздіксіз ықпал етеді.

Ар-намыс пен қадір-қасиет өзара тығыз байланысты, олардың негізінде адамгершілік өлшемдерінің бірлігі жатыр. Алайда айырмашылық бар: ар-намыс — қоғамның әділ және дұрыс беретін бағасы, ал қадір-қасиет — алдыңғы қатарда субъективті өлшем, яғни өзін-өзі бағалау. Демек, қадір-қасиет адамның тәрбиесіне, ішкі рухани дүниесіне және психологиялық ерекшеліктеріне тәуелді.

Ар-намыс пен қадір-қасиет тең емес: неге?

Азаматтардың ар-намысы мен қадір-қасиеті бірдей деңгейде болмайды, өйткені адамдардың қоғам алдындағы жетістіктері де біркелкі емес. Кез келген адамның ар-намысы мен қадір-қасиетінің мазмұны қоғамдық қызметінің дамуына қарай өзгеріп, толықтырылып отырады.

Сонымен бірге ар-намыс пен қадір-қасиет ұғымдарымен ажырамас байланыста қарастырылатын тағы бір түсінік бар — бедел. Егер қадір-қасиет барлық адамдардың теңдігі қағидатынан шығып, моральдық қатынас пен өзін-өзі бағалаумен өлшенсе, ар-намыс адамдарды дифференциалды бағалау арқылы олардың қоғамдағы орнын, соның ішінде беделін айқындауға мүмкіндік береді.

Іскерлік бедел: қазіргі мағынасы және ерекшелігі

Бедел ұғымының маңызды тармағы — іскерлік бедел. Іскерлік бедел адамның (немесе ұйымның) іскерлік айналымдағы нақты әрекеті мен нәтижесіне байланысты қалыптасады. Бұл ұғымның қайтадан кең қолданысқа енуі заңды құбылыс, алайда оны міндетті түрде қоғамның коммерциялануымен ғана шектеу дұрыс емес: коммерциялану белгілі бір қатынастарды күшейткенімен, іскерлік беделдің әлеуметтік қажетті негіздерінің қалыптасуына да жағдай жасайды.

Ар-намыс, қадір-қасиет және іскерлік беделдің 3 айырмашылығы

  1. 1) Субъектілік құрамы: іскерлік беделдің тасымалдаушысы материалдық игіліктер өндіретін субъект болуы мүмкін (тауар, қызмет көрсету, еңбек салалары). Ал ар-намыс пен қадір-қасиеттің тасымалдаушысы — кез келген адам.

  2. 2) Қалыптасу ерекшелігі: іскерлік бедел жеке адамның (немесе ұйымның) іскерлік қызметіне байланып, уақыт өте жақсы да, жаман да болуы мүмкін. Бір саладағы іскерлік бедел басқа салаға автоматты түрде «көшпейді». Ал ар-намыс — қоғамның бағасы, қадір-қасиет — адамның өзін-өзі бағалауы ретінде тұлғалық деңгейде тұтас қарастырылады.

  3. 3) Бұзушылықтың бағыты: іскерлік беделге нұқсан келтіру, әдетте, субъектінің шаруашылық қызметіндегі материалдық емес элементтерге қатысты болады және жалпы қоғамның тұлғаға беретін кең бағасымен әрдайым теңестірілмейді.

Мысал: тұлға беделі мен ұйым беделінің қиылысуы

Мысалы, бір концерн ұйымдастырушы бас директордың есімімен аталып, барлық жарнамалық науқандар сол басшының көпшілік алдындағы сөздері мен бейнесіне сүйенсін. Бұл жағдайда концерннің «жақсы аты» мен басшының жеке «жақсы аты» өзара байланысып кетеді. Дегенмен басшының ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіруді концерннің іскерлік беделіне нұқсан келтіруден ажырату қиын болуы мүмкін. Осындай жағдайда тұлғаның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қатысты мәселе жеке бағаланып, ұйымның іскерлік беделімен тікелей теңестірілмеуі тиіс.

Іскерлік беделдің анықтамасы және тасымалдаушылары

Іскерлік бедел — іскерлік айналымда нақты тұлғаның, мекеменің, кәсіпорынның, ұйымның немесе ұжымның қасиеттері мен әрекеттері негізінде қалыптасатын жеке сипаттағы бедел. Ол кәсіпорынның (немесе субъектінің) шаруашылық құрылымындағы материалдық емес элементтердің бірі ретінде де қарастырылуы мүмкін.

Іскерлік беделдің тасымалдаушы субъектілері

  • а) кәсіпкер-азамат;
  • ә) шарт бойынша (жалпы азаматтық) жұмыс істейтін азамат — бұл жерде еңбектің түрінен гөрі, сол қызметтегі нәтижелер мен кәсіби қолданымның танымалдылығы маңызды;
  • б) контракт бойынша жұмыс істейтін азамат;
  • в) заңды тұлға.