Өмір философиясы
ХХ ғасыр философиясының негізгі мәселелері мен бағыттары
Батыс философиясы үшін ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр — дәуірдің өзіндік санасы айқын көрінген, тарих пен мәдениет дамуының логикасы бұрынғыдан өзгеше түсіндірілген ерекше кезең. Осы уақыттан бастап философияның классикалық емес типі қалыптасып, ХХ ғасырда қарқынды дамыды. Оның құрамына неотомизм, экзистенциализм, позитивизм, постмодернизм, структурализм, герменевтика және басқа да бағыттар енеді.
Қалыптасу алғышарттары
- Еуропадағы тарихи-әлеуметтік өзгерістер, әсіресе Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар үрей, қорқыныш пен болашаққа сенімсіздік тудырды.
- Қоғам дамыған сайын қарама-қайшылықтар күшейіп, жаңа діни, ұлттық, этникалық мәселелер пайда болды; оларды шешудегі дәрменсіздік дағдарысты тереңдетті.
- Дағдарыс жеке адамның жаттануын күшейтті: қоғам тұлғаның ішкі дүниесі мен күйзелістеріне жеткілікті назар аудармады.
- Бұрынғы жүйелер ХХ ғасыр адамы қойған сұрақтарға жауап бере алмады: «Адам деген не?» ғана емес, «Мен кіммін?» деген сауал алдыңғы орынға шықты.
Психоанализ: З. Фрейд және Э. Фромм
Зигмунд Фрейд: саналы, бейсаналы және тұлға құрылымы
Психоанализ ХІХ ғасырдың соңында психиатрия аясында истерия мен невроздарды түсіндіру және емдеуге бағытталған тәсіл ретінде қалыптасты. Кейін австриялық невропатолог Зигмунд Фрейд (1856–1939) оны адамның жан дүниесінің тылсым байланыстарын зерттейтін кең көлемді доктринаға айналдырды.
Қабаттар
Психика саналы, бейсаналы және сананың алдындағы (предсознательное) деңгейлерден құралады.
Түйін
Фрейд үшін бейсаналы — факт қана емес, адам рухының дербес саласы және әрекеттің ажырамас бөлігі.
Мотивация
Мінез-құлықтың терең негізінде бейсаналы құштарлықтар, олардың ішінде либидо маңызды орын алады.
Бейсаналының түрлері (Фрейд бойынша)
1) Латентті (жасырын) — «сананың алдындағы»
Қандай да бір түсінік уақытша санадан тыс қалады, бірақ қолайлы жағдайда қайтадан саналы деңгейге шығуы мүмкін.
2) Ығыстырылған бейсаналы
Белгісіз күштердің кедергісінен саналы бола алмайтын мазмұн. Оны арнайы психоаналитикалық процедуралар арқылы ғана ашуға болады.
Тұлға моделі: Id – Ego – Super-Ego
- Ол (Id / «Оно»)
- Бейсаналы құштарлықтардың терең қабаты; психикалық энергияның бастапқы көзі.
- Мен (Ego)
- Саналылық саласы; ішкі бейсаналы дүниені сыртқы шындықпен байланыстырады.
- Менен жоғары (Super-Ego)
- Ұят, қоғамдық қағидалар, моральдық цензура; ішкі бақылау тетігі.
Эрих Фромм: гуманистік психоанализ және үміт
Неміс-американдық философ әрі психолог Эрих Фромм (1900–1980) неофрейдизм деп аталатын бағытты дамыта отырып, Фрейдтегі биологизмді, либидо теориясын және табиғилық пен әлеуметтікті қарама-қарсы қоюды сынға алды. Фромм адамды ең алдымен әлеуметтік тіршілік иесі, табиғи және адамдандырылған дүниемен тұрақты қатынаста болатын субъект ретінде қарастырды.
Сынның өзегі
Фрейд ілімі психиканы тереңірек түсіндіргенімен, өмірдің мәні, мораль, «қалай өмір сүру керек?» сияқты сұрақтарға жеткілікті жауап бермейді.
Мақсат
Гуманистік психоанализдің мақсаты — гуманистік этиканың құндылықтарын меңгеру, ішкі табиғатты тану және «өмір өнерін» игеру арқылы адамның мүмкіндіктерін ашуға көмектесу.
Еркіндік, жаттану және «Homo esperans»
Фромм еркіндік пен жаттану ұғымдары арқылы көп адамның өзінің шынайы «Менін» емес, «жалған Менін» дамытатынын көрсетеді. Дегенмен ол үмітке сүйеніп, оптимистік тұжырым жасайды: үміт — пассивті күту емес, әрекетке дайын күй, адам болмысының маңызды шарты. Сондықтан Фромм адамды Homo esperans — «үміті бар адам» деп сипаттайды.
Позитивизм және неопозитивизм
Позитивизм — қазіргі заманғы таным теориясындағы ықпалды бағыт. Оның негізін қалаушы — француз философы Огюст Конт (1798–1857). Позитивистер дәстүрлі философиядағы «болмыс», «материя», «сана» секілді ұғымдарға сүйенген абстрактілі ойлауды жеткіліксіз деп санап, тек тәжірибе мен ғылыми эксперимент арқылы тексерілетін нақты білімді негізгі өлшем ретінде ұсынды.
Позитивизмнің даму кезеңдері
1) Алғашқы позитивизм
Философияның міндеті — нақты ғылымдар жинаған білімді қорыту және жүйелеу. Өкілдері: О. Конт, Г. Спенсер, Дж. Милль.
2) Махизм
Дүние түйсіктер жиынтығы ретінде түсіндіріледі; философия тәжірибенің сезімдік негіздерін талдауы тиіс. Негізгі өкілі: Э. Мах.
3) Неопозитивизм
Ғылыми теориялардың ақиқаттылығы мен салыстырмалы құндылығын анықтау тәсілдерін зерттейді. Өкілдері: К. Поппер, И. Лакатос, Т. Кун және т.б.
Өмір философиясы: Кьеркегор, Шопенгауэр, Ницше
Өмір философиясы дүниені «өмір» ұғымын өзек етіп түсіндіреді: өмірді тек әлемнің бір бөлігі деп емес, дүниені ұғынудың орталық кілті деп қарайды. Бұл бағыт адамның ішкі тәжірибесін, сезімін, күйзелісін және құндылық ізденісін философиялық талдаудың алдыңғы қатарына шығарды.
Сёрен Кьеркегор: ақиқат — субъективтілік
Дат философы С. Кьеркегор (1813–1855) дүниенің бастауын санадан емес, адамның экзистенциалдық ішкі сезімдерінен — үрей, қорқыныш, күйзелістен іздеуді ұсынды. Оның ойынша, адам болмысын логикалық пайымнан гөрі, адамның өз-өзін сезінуі ашады; осыдан «ақиқат — субъективтілік» деген тұжырым туындайды.
Артур Шопенгауэр: ырық және азап
А. Шопенгауэр (1788–1860) адам өмірінің көлеңкелі тұстарын ашып, болмысты азап, бақталастық, әділетсіздік және қанағатсыздықпен байланыстырды. Оның түсіндіруінде адамды билейтін дүниежүзілік ырық өмірді мәнсіздікке итермелейді, ал өлім — осы мағынасыздықтан босату ретінде көрінеді.
Фридрих Ницше: өмірді қуаттандыру және «ең жоғары адам»
Ф. Ницше (1844–1900) өмір философиясына жігерлендіретін сарын қосты. «Заратустра осылай деді» еңбегінде ол адамды рухани шаршаудан серпілтіп, еркіндікке ұмтылған «ең жоғары адам» идеясын ұсынды: ол ешкімге тәуелді болмай, өмірін өзі құра алатын тұлға бейнесі. Ницше үшін еркіндік — әрекеттің шарты; адам әлемге қарсы жалғыз тұра алатын жауапкершілікті де өз мойнына алуы тиіс.
Экзистенциализм: Хайдеггер, Сартр, Камю, Аббаньяно
Өмір философиясында көтерілген көптеген ұғымдар экзистенциализмде тереңдетілді. Бұл бағыттың өзегі — адамның болмысын «жалпы адам» деңгейінде емес, нақты өмір сүріп тұрған тұлғаның ішкі тәжірибесі арқылы түсіндіру. Адам болмысының түп қазығы ретінде экзистенция алынады.
Мартин Хайдеггер: болмысқа «адам арқылы» жол
Неміс философы М. Хайдеггер (1889–1976) болмысты адам болмысы арқылы қарастыруды ұсынды: жалпы болмыс индивидтің болмыстық тәжірибесінен өткенде ғана мәнге ие болады. Ол адамды «маза» ретінде сипаттап, үрей, қорқыныш, жаттану, өлім тақырыптарын ХХ ғасыр адамның негізгі күйі ретінде талдады.
Жан-Поль Сартр: еркіндік және таңдау
Француз ойшылы Ж.-П. Сартр (1905–1980) адамның еркіндігі ең алдымен таңдау еркіндігі арқылы көрінеді деп есептеді. Оның атақты қағидасы бойынша, адам алдымен өмірге келеді, содан кейін ғана өзін әрекетімен анықтайды: алдын ала берілген «адам табиғаты» да, оны айқындап қоятын дайын тағдыр да жоқ. Адам — өз-өзін жасайтын жоба.
Альбер Камю: абсурд және бүлік
Нобель сыйлығының лауреаты А. Камю (1913–1960) үшін қоршаған дүние көбіне абсурд ретінде көрінеді. Ол өмір мәнін табу қиын екенін мойындай отырып, мән іздеуді тоқтатпау қажет деді: абсурдпен күресу адамның еркіндігін ашады. «Сизиф туралы аңыз» және «Оба» шығармаларында Камю адалдық, жауапкершілік және зұлымдыққа қарсы тұру идеясын алға шығарады. Абсурд жағдайында бүлік — «жоқ» дей білу ғана емес, адамдарды біріктіретін ортақ әрекетке айналады.
Николо Аббаньяно: позитивтік экзистенциализм
Итальян философы Н. Аббаньяно (1901–1977) философияның практикалық сипатын ерекше атап өтті. Оның пікірінше, философия бұлдыр абстракциялардан арылып, адамның күнделікті өмірінде туындайтын нақты мәселелерді түсіндіруге және адамға сенімді бағдар көрсетуге жақындауы керек. Экзистенциализм дайын формула ұсынбайды — жол көрсетеді; оның мақсаты күйзелту емес, қысқа өмірді мәнді өткізуге итермелеу.
Постмодернизм
Постмодернизм — монизмге сүйенген «бір ғана дұрыс түсіндіру» идеясын сынап, плюрализмді алға шығарған бағыт. Ол қазіргі мәдениеттің мазмұнын, ойлаудың және ізденістің жаңа стилін көрсетеді: көпмәнділік, көпдауыстылық, интерпретациялардың жарысуы.
Негізгі тұжырымдар
- Шындық көпөлшемді: дүние тек материалдық не тек идеалдық қана емес; оны әртүрлі деңгейде — мәдени, символдық, кейде мистикалық қырларымен де ұғындыруға болады. Реттілікпен қатар хаостық сипат та болуы мүмкін.
- Онтологиялық және гносеологиялық плюрализм: таным тәсілдері көп, мәдени салалардың шекарасы қатаң емес; бірін-бірі толықтыратын көзқарастарға орын беріледі.
- Диалог пен көпмәтінділік: монологтық «біржақты мәтіннің» орнына сұхбат, оқытудағы өзара ықпал және тәсілдердің көптүрлілігі басым болуы тиіс.
Өкілдер (мәтінде аталған)
Поль Рикер, Жак Деррида және басқа ойшылдар постмодерндік ойлау стилінің таралуына ықпал етті. (Берілген тізімдер әр дереккөзде әрқалай келтірілуі мүмкін.)
Неотомизм
Неотомизм (жаңа томизм) — католик шіркеуінің ХХ ғасырдағы беделді діни-философиялық бағыты. Ол ортағасырлық ойшыл Томас Аквинский іліміне сүйенеді. 1879 жылы папа Лев XIII бұл дәстүрді католиктік сенім қағидаларын философиялық тұрғыдан түсіндіруге ерекше қолайлы жүйе ретінде ресми қолдады.
Басты қағида
Сенім мен ақыл-ойдың, ғылым мен діннің үйлесімі. Неотомистер рационализм мен иррационализмді қарсы қоюдан гөрі, дүниені түсіндірудің әртүрлі тәсілдерін біріктіруге ұмтылады.
Өкілдер
- Этьен Жильсон
- Жак Маритен
- Пьер Тейяр де Шарден
Ескерту
Берілген мәтін неотомизм туралы ойды «сенім құдайдан туындайды…» деген жерде аяқталмай тоқтайды. Егер бастапқы дерек толық болса, осы бөлімді қағидаларымен және таным/онтология мәселелеріндегі нақты позицияларымен кеңейтуге болады.
Қысқаша түйін
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдағы Батыс философиясы адамның ішкі әлемі мен тарихи тәжірибесін алдыңғы орынға шығарып, ғылым тілін, мәдени көпмәнділікті, еркіндік пен жауапкершілікті, сенім мен рационалдықтың арақатынасын қайта ойластыруға бағытталды. Осы көп бағыттылық ХХ ғасыр ойының басты ерекшелігіне айналды.