БСО дублет сөздердің қолданылуы
Баспасөз және мектеп оқулықтары (БСО) тіліндегі лексикалық қолданыстарды реттеу мәселесі осы мақсатпен сабақтасып жатқан өзге де зәру міндеттерді алға тартады. Соның бірі — оқулық мәтіндерінде кездесетін бірқатар келеңсіз құбылыстарды жүйелеу. Соңғы жылдары кей оқулықтар түзетілгенімен, әлі де түбегейлі шешімін таппаған мәселелер бар.
Байқалған негізгі түйткілдер
Оқулық тіліндегі тұрақсыздық көбіне дублет сөздер мен кірме сөздердің орынсыз/реттелмеген қолданылуынан, кейбір тілдік терминдердің қолданылу өрісінің ала-құлалығынан, сондай-ақ омонимдердің сирек әрі жүйесіз берілуінен байқалады.
- БСО мәтіндеріндегі дублет сөздердің қолданылуы (варианттардың қатар жүруі)
- Кірме сөздердің қолданылуы (сұрыптау мен орнықтырудың жеткіліксіздігі)
- Лингвистикалық терминдердің қолданылуы (бірізділік пен қолданыс өрісінің әркелкілігі)
- Үндестік заңының бұзылуы (жазу тәжірибесіндегі ауытқулар)
Тіл мәдениеті және жазудағы бірізділік
Халықтың тіл қазынасын меңгеру, тілді байытып, ұстарта білу — үлкен өнер. Тіл мәдениетінің мәртебесін айқындайтын көрсеткіштердің бірі — жазудағы бірізділік. Осы тұрғыдан алғанда, халықты тіл мәдениетіне үйрететін баспасөзге, ғылыми-көпшілік әдебиетке және оқулықтарға айрықша жауапкершілік жүктеледі.
Қазіргі қазақ тілін нормаландыру үрдісі әдеби тілдің халықтың сөйлеу тіліндегі жергілікті ерекшеліктермен толығып отыруын ескере отырып, оның жалпыұлттық қолданысқа кең ықпал етуі бағытында жүргізіледі (48, 171–186).
Нормалаудың өзегі
Сөз қолданыстарын нормаға сай реттеу — тілдік фактілерді белгілі бір жүйеге түсіру, ғылыми-практикалық тұрғыдан бірізділікке келтіру және ойды жеткізудің ең тиімді формаларын қалыптастыру деген сөз. Бұл міндет БСО мәтіндеріндегі дублет сөздердің ішінен әдеби тіл нормасына сай бір нұсқаны нақты таңдап, үлгі ретінде ұсыну қажеттілігімен тікелей байланысты.
Дублет сөздер: таңдаудың қиындығы
Ә. Ахабаевтың пайымдауынша, дублет сөздердің қай формасы негізгі әрі нормаға лайық екенін анықтау оңай емес. Өйткені практикада қолданыс жиілігі шамалас варианттар қатар кездеседі де, тілдік норма ретінде олардың қайсысын алу керектігін айқындайтын сенімді өлшемді табу қиынға соғады. 50-жылдардағы БСО мәтіндеріндегі дублет сөздердің статистикалық сипаттамасын анықтау барысында бұл мәселе бізге де кезікті.
Бұл түйінді шешуде әдеби шығармашылықтағы озық үлгілерді кеңінен тарату маңызды: жазушылық шеберлік, жазушылар мен публицистердің тілі — халықтың ғасырлар бойы қалыптастырған тілдік үлгілерінің сақтаушысы ғана емес, сонымен бірге таратушысы.
Уақыт факторы және мағыналық өзгеріс
Уақыт өте кей сөздердің семантикалық реңкі бәсеңдейді, ал кейбірі жаңа мағынаға ие болады. Бұл құбылыс біз қарастырған БСО мәтіндеріне де тән. 50-жылдардағы баспасөз және оқулық мәтіндерінде ерекше назар аударатын жайт — ауызша және жазба тілдегі дублет сөздер, олардың фонетикалық, лексикалық және грамматикалық варианттарының қатар жүруі.
Бір нұсқаны норма ретінде орнықтыру
Мұндай варианттардың ішінен біреуін ғана әдеби тіл нормасы ретінде таңдап, қабылдау қажет. Бұл бағытта орфографиялық сөздіктердің реттеуші қызметі айрықша: көптеген сөздер екі-үш вариантта айтылып, солай жазылып жүргені байқалады. Олардың ішінде екіұшты, тұрақталмаған қолданыстар да бар.
Оқулықтарда жиі ұшырасатын дублеттер
жиылыс — жиналыс
Екі нұсқа да жиі қолданылады, алайда нормалық таңдауды қажет етеді.
әтеш — қораз
Мағынасы жақын сыңарлар, стильдік және нормалық саралау маңызды.
сұрау — сұрақ
Қолданыста қатар жүретін нұсқалар; біріздендіру — оқулық тілі үшін қажет шарт.
Профессор М. Балақаев тіл мәдениетінің маңызын айқындай келе: «Тілді икемділік қасиетін жойып, сірідей сірестіріп қоюды көздемейміз; тілдің икемділік қасиетін арттыруды көздейміз. Тіл материалдары сұрыпталып, бүкіл халыққа түсінікті әрі ұтымды, дәл, анық ету арқылы ғана тілдің икемділігін арттыруға болады» деген (50, 28).
Филология ғылымының докторы С. Мырзабек те жазудағы бірізділікке ерекше мән береді: тіл мәдениеті сөздердің жазылуында тұрақтылықты қалайды; бұл мақсатқа арнаулы сөздіктерді басшылыққа алғанда ғана жетуге болады. Егер қазір жазуда бірізділік жетпей жатса, ол — сөздіктер мен нормалаушы құралдарды жүйелі пайдалану деңгейімен де байланысты (51, 13).
Зерттеу көрсеткендей, жиілік сипаттамасы дублет сыңарлардың салыстырмалы басымдығын танытатын көрсеткіш бола алады: сөздердің фонетикалық, морфологиялық және лексикалық тұрғыдағы варианттарының ішінде қайсысы жиірек қолданылатынын анықтау нормалық таңдауға практикалық негіз береді.