Әлеуметтік философияның функциялары
Жоспар
- Әлеуметтік философияның пәні
- Әлеуметтік философияның функциялары
- Қоғам ұғымы және оның дамуы
«Әлеуметтік философия» терминін ғылыми айналымға нақты қашан және кім енгізгенін дәл анықтау қиын. Дегенмен, бұл ұғымның философияға енуі XIX ғасырдың екінші жартысы — соңғы ширегіне сәйкес келуі ықтимал. Алайда терминнің тарихын нақтылау әлеуметтік философияның немен айналысатынын, оның пәндік ерекшелігін, философиядағы орнын және негізгі функцияларын түсіндіруге шешуші әсер ете бермейді.
1) Әлеуметтік философияның пәні
Әлеуметтік философия қоғамдық өмірдің мәнін және оның іргелі заңдылықтарын, социум болмысының логикасын, қоғам мен тұлғаның өзара байланысы мен қатынастарын, сондай-ақ әлеуметтік танымның жалпы принциптері мен логикасын қарастырады. Ол қоғам мен адам туралы философиялық пайымдаудың заңдылықтары мен ерекшеліктерін жүйелі түрде талдауға бағытталған сала ретінде қалыптасты.
Бұл тұрғыдан әлеуметтік философия адамның қоғамдық өміріндегі әртүрлі «әлемдердің» — тарих, мәдениет, дін, саясат, құқық, экономика және басқа да салалардың — түпкі, онтологиялық негіздерін зерттеуге ұмтылады.
С.Л. Франктың анықтамасы
Әлеуметтік философияға айқын әрі мазмұнды анықтама берген ойшылдардың бірі — орыс философы С.Л. Франк. 1929 жылы ол өзінің негізгі еңбектерінің бірі — «Қоғамның рухани негіздері» атты кітабын жариялап, әлеуметтік философия мәселесін төмендегідей сипаттайды:
«Әлеуметтік философия мәселесі — бұл қоғам деген не, ол адам өмірінде қандай мағынаға ие болады, оның шынайы мәні неде және ол бізге қандай міндет жүктейді деген сұрақтарға жауап беру».
Франктың пайымдауынша, әлеуметтік философия мына сұрақтар төңірегінде ой жүгіртеді: қоғамдық өмір деген не; оның адам өміріндегі орны қандай; қоғамдық болмыстың мақсаты неде; адам әлеуметтік формаларды құра отырып неге ұмтылады; қоғамдық өмірдің әлемдік, «ғарыштық» болмыстағы орны қандай; қоғамдық өмір болмыстың қай саласына жатады; оның абсолюттік бастаулар мен құндылықтарға қатынасы қандай.
Осыдан келіп, әлеуметтік философия — «қоғамдық болмыстың жалпы, мәңгі негіздерін» зерттейтін философиялық таным. Ол қоғамдық шындықты «оның нағыз, барлығын қамтитын құрамы мен нақтылығында» көруге ұмтылады.
Сонымен қатар әлеуметтік философия әлеуметтік құбылыстар мен үдерістерді танудың теориялық-методологиялық мәселелеріне, қоғам болмысының логикасына, қоғамдық өмірдің мәніне, оның жеке адам өмірімен байланысына және қоғамдық өмірдің құндылық қырларының жалпы өмір құндылықтарымен арақатынасына назар аударады.
Осы көпқырлы тәсіл әлеуметтік философияны табиғаты жағынан философиялық, ал тегі жағынан тарихи болып келетін әлеуметтану және мәдениеттанумен салыстырғанда оның нақты пәндік айырмасын айқынырақ көрсетуге мүмкіндік береді.
2) Әлеуметтік философияның функциялары
Дүниетанымдық функция
Әлеуметтік философия «әлеуметтік әлемді» жай ғана сипаттап қоймайды; ол сол әлемнің саналы бейнесін қалыптастыру арқылы оны белгілі бір мағынада «жаратады». Яғни әлеуметтік идеалдар мен құндылықтарды нақты шындықпен салыстырып, олардың өмірмен байланысын ашып, қоғам туралы тұтас көзқарастың қалыптасуына ықпал етеді.
Методологиялық функция
Әлеуметтік философия әлеуметтік құбылыстарды тануда жалпы философиялық принциптер мен методологиялық бағдарлардың үлгісін ұсынады. Мұнда, әсіресе, диалектика және синергетика принциптері маңызды орын алады. Осы арқылы ол әлеуметтік-гуманитарлық білімдерді пәндік тұрғыдан ұйымдастырып, олардың методологиялық өзегі ретінде көрінеді.
Танымдық (эвристикалық) функция
Бұл сала танымдық мәдениеттің элементі ретінде шындықты бейнелеумен ғана шектелмейді. Ол қоғамдық өмірдің заңдылықтары мен принциптерін тұжырымдап, жаңа пайымдар мен түсіндірулер табуға мүмкіндік беретін эвристикалық әлеуетке ие.
Аксиологиялық және тәрбиелеуші функция
Әлеуметтік философия әлеуметтік болмыстың құндылық негіздерін пайымдайды. Бұл қыры белгілі бір дәрежеде тәрбиелеуші міндетті де қамтиды: біріншіден, гуманитарлық ойлаудың және таным мәдениетінің қалыптасуына әсер етеді; екіншіден, адам мен қоғамның құндылық бағдарларын орнықтыруға ықпал етеді.
Болжамдық (прогностикалық) функция
Кейбір философиялық концепциялар әлеуметтік болжауды сәтсіз немесе ғылыми негізі әлсіз деп бағалағанымен, әлеуметтік философияда болжамдық қыр толық жоққа шығарылмайды: қоғам дамуының бағыттарын, мүмкін сценарийлерін және олардың құндылық салдарын пайымдауға талпыныс сақталады.
3) Қоғам ұғымы және оның дамуы
Қоғамды зерттеу — философия үшін ғана емес, өзге де қоғамдық ғылымдар үшін күрделі мәселе. Қоғам — көпмағыналы ұғым. Философия қоғамды біртұтас жүйе ретінде: адам болмысының әлеуметтік тәсілі, адамдардың өзара әрекеттесуінің нәтижесі, сондай-ақ адам шығармашылығының жемісі ретінде қарастырады. Сондықтан қоғамды қызмет (әрекет) арқылы, әлеуметтік тұрғыдан пайымдау — философиялық талдаудың өзекті шарты.
Қоғамға көзқарастардың тарихи эволюциясы натурализм, идеализм, материализм секілді теориялық үлгілерден көрініс табады. Қоғам мәнін түсінуде материалдық, рухани және практикалық бастаулардың арақатынасы айрықша маңызды.
Қоғамдық қатынастар және жүйелілік
Қоғамдық дамудың негізінде қоғамның жүйелілігін құрайтын қоғамдық қатынастар жатады. Өйткені дәл осы қатынастарда қызметтің экономикалық, саяси және басқа да формалары көрінеді. Қоғамның дамуы эволюциялық та, революциялық та сипатта болуы мүмкін.
Әлемдік тарихтың бірлігі және алуан түрлілігі
Философия қоғам дамуын әлемдік тарихтың бірлігі мен алуан түрлілігі принциптері арқылы түсіндіреді. Мұнда жалпылық пен жекеліктің өзара байланысын білдіретін диалектикалық заң көрініс табады. Қоғамдық дамуды талдаудағы басты түйіндердің бірі — қоғамдық прогресс ұғымы және оның өлшемдері.
Қоғам — дамитын жүйе ретінде — өз қозғалысының ішкі қозғаушы күштеріне ие. Тарихи үдерістің субъектісі мен қозғаушы күші туралы түсіндірулер әртүрлі философиялық бағыттарда қоғамды рухани немесе материалдық тұрғыдан негіздеуде айқындалады.
Тарихи үдерістің күрделілігі және тұлға рөлі
Қоғам — мүдделері, құндылықтары және мақсаттары әртүрлі адамдар қауымдастығы мен әлеуметтік топтардың жиынтығы. Осыған сәйкес тарихи үдеріс күрделі әрі ықтималды сипатқа ие. Сондықтан тарихтағы жекелеген тұлғалардың, сондай-ақ әлеуметтік топтардың рөлін зерттеу маңызды.
Осы диалектиканың нәтижесінде тарихи үдеріс стихиялық пен саналылықтың бірлігінде жүреді: бір жағынан, оқиғалар өздігінен өрбиді; екінші жағынан, адамдар мақсат қойып, таңдау жасап, сол үдерістің бағытына ықпал етеді.
Қорытынды ой
Бүгінгі әлеуметтік философия да сөздер мен пікірлердің шырмауынан шығып, адамның қоғамдық және дара өмірінің мағынасы мен мақсаты, оның принциптері мен мәні туралы салмақты пайымға ұмтылады. Бұл тұрғыда ол адамның өз санасы арқылы өзін ұғыну, өзін жинақтау және рухани жігерін шоғырландыру формасы ретінде көрінеді.
Қазіргі дәуір талаптарына жауап іздеу барысында әлеуметтік философия теориялық-методологиялық тіректерді, терминдерді және категорияларды нақтылап, толықтырып отырады — сөйтіп қоғамды түсінудің жаңа құралдарын ұсынады.