Қазақстан экономикасы басқарудың саяси - экономикалық негіздері
Қазақстандағы менеджменттің қалыптасуы — елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын дербес басқаруға көшуімен тығыз байланысты күрделі үдеріс. Бұл өзгерістердің экономикалық алғышарттары 1980-жылдардың екінші жартысында-ақ айқындала бастады: бұрынғы Кеңес Одағы кеңістігінде қоғамдық-саяси ахуал шиеленісіп, тұрақсыздық күшейді.
Жүйелік тоқырау және басқарудағы қайшылықтар
Орталық биліктің республика мен аймақтардың мүдделерін елемеуі мекемелік және жергілікті мүдделер арасындағы қайшылықтарды тереңдетті. Нәтижесінде табиғи ресурстарды бейберекет пайдалану кеңейіп, экономикалық ахуал ушыға түсті.
Тұрақсыздықтың негізгі себептері
- жүйенің ішкі тоқырауы және басқару тиімділігінің төмендеуі;
- ресурстарды жоспарлау мен бөлудегі теңгерімсіздік;
- аймақтық мүдделердің ескерілмеуі.
Күйреу алдындағы белгілер
- ауқымды кезектер мен тауар тапшылығы;
- талондық жүйенің күшеюі;
- ақшаның құнсыздануы.
Тіпті 1993 жылдың соңына дейін толыққанды дербес экономикалық саясат орныққан жоқ. Дегенмен әлемдік тәжірибе көрсеткендей, шаруашылық жүргізудің ең тиімді жүйелерінің бірі — нарықтық экономика.
Нарықтық экономикаға өтудің мәні
Нарықтық экономика еңбекті ынталандыруды жетілдіріп, өнім өндірушілердің экономикалық дербестігін күшейтеді. Сонымен бірге ол монополиялық үстемдікке жол бермеуге ұмтылады және өндірісті тұтынушы сұранысына бағыттайды.
Нарықтық жүйенің басқарушылық артықшылықтары
Ынталандыру: еңбек өнімділігін арттыруға және сапаны жақсартуға мүдделілік қалыптастырады.
Дербестік: өндірушінің шешім қабылдау еркіндігін кеңейтеді.
Бәсеке: монополияны шектеп, тиімділікті күшейтеді.
Сұранысқа бағдар: өндіріс құрылымын тұтынушы қажетіне жақындатады.
Егемендік және құқықтық негіздің қалыптасуы
Терең әрі батыл реформаларды іске асыру үшін нақты саяси-құқықтық алғышарттар қажет болды. Осы тұрғыда 1990 жылғы 25 қазанда қабылданған Қазақстанның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация және 1993 жылғы 28 қаңтардағы алғашқы Конституция — ел тарихындағы жаңа кезеңнің бастауын айқындады.
Кейін 1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылданған Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы конституциялық заң және 1995 жылғы 30 тамыздағы екінші Конституция әлеуметтік-экономикалық дамуды басқаруда ерекше рөл атқарды. Бұл құжаттарда экономикалық тәуелсіздіктің негіздері мен нарықтық қатынастарды қалыптастырудағы басқарудың маңызы көрсетілді.
Экономикалық тәуелсіздіктің материалдық негізі
Қазақстанның экономикалық дербестігі жерге және оның қойнау байлықтарына, ішкі және территориялық су ресурстарына, өсімдік пен жануарлар әлеміне, тарихи-мәдени құндылықтарға, материалдық және қаржылық ресурстарға, өндірістік және өндірістік емес объектілерге мемлекеттік меншіктің айрықша құқықтарын бекітумен нығая түсті.
Мемлекеттік реттеу және конституциялық қағидалар
Қазақстан экономикасы мемлекеттік реттеудің маңызды субъектісі болып табылады. Бұл бағытта дербес қаржы-несие жүйесін қалыптастыру, мемлекеттік бюджетті орнықтыру, салық және кеден жүйелерін ұйымдастыру ерекше мәнге ие болды.
Экономиканы басқарудың әдістемелік қағидалары
1) Экономика меншіктің әртүрлі нысандарына негізделеді, ал мемлекет олардың заң алдындағы теңдігін қамтамасыз етеді.
2) Жеке меншікке қол сұғылмайды.
3) Мемлекет жеке кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне кепілдік беріп, оны қорғау мен қолдауды қамтамасыз етеді.
4) Монополистік қызметке және бәсекені кез келген шектеуге жол берілмейді.
5) Әкімшілік-аумақтық бірліктердің дербестігі сақталады.
Бұл қағидалар әлеуметтік бағдарланған нарықтық экономиканы орнықтыруға қызмет етіп қана қоймай, Қазақстандағы менеджменттің ұйымдастырушылық негіздерімен де тікелей байланысты.
Нарыққа өтудің кезеңдері
Нарықтық экономика өз заңдылықтарымен кезең-кезеңімен дамиды. Әр кезең нақты міндеттерді алға қояды және басқару шешімдерінің мазмұнын айқындайды.
Бірінші кезең
- меншікті мемлекет иелігінен белсенді түрде шығару;
- тұтыну нарығын тауарлармен толықтыру.
Екінші кезең
Экономиканың шикізаттық бағытын біртіндеп әлсірете отырып, көлік пен телекоммуникацияны жедел дамыту, сондай-ақ дамыған тауар және валюта нарықтарын қалыптастыру көзделді.
Сонымен қатар капитал, жұмыс күші, бағалы қағаздар және зияткерлік меншік нарықтарын құру міндеті алға шықты.
Үшінші кезең
5–7 жылға дейінгі мерзімде ашық үлгідегі экономиканың қарқынды дамуы күтіледі. Оның нәтижесінде өтпелі кезеңнің стратегиялық мақсаттарына жету, Қазақстанның әлемдік саудадағы ұстанымын нығайту және жаңа индустриялы елдер қатарына қосылу көзделеді.
Нарықтық қатынасқа өтудің негізгі бағыттары
- 1 экономиканы мемлекет иелігінен алу және меншікті жекешелендіру;
- 2 экономиканы монополиясыздандыру;
- 3 кәсіпкерлікті дамыту;
- 4 бәсекені күшейту.
Кәсіпкерлік: экономикалық өсім мен әлеуметтік әсер
Нарықтық бағытқа бет алған Қазақстан үшін кәсіпкерлікті дамыту — ең өзекті міндеттердің бірі. Өйткені нарықтық экономиканың өзі кәсіпкерлік бастамаларға сүйенеді: жаңа құн жасалады, тәуекел басқарылып, ресурстар тиімді үйлестіріледі.
Конституциялық кепілдік
Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес, әркімнің кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне және өз мүлкін кез келген заңды кәсіпкерлік қызмет үшін еркін пайдалануға құқығы бар.
Өндірістің негізгі факторлары — табиғи ресурстар, еңбек және өндірістік ресурстар. Алайда нарықтық экономикада осы факторларды қозғалысқа келтіретін шешуші күш — іскерлік, басқарушылық қабілет және мүмкіндіктерді нақты мақсатқа бағыттай отырып нәтижеге жету икемі.
Экономикалық функциялары
- тиімділікті арттыру және ресурстарды ұтымды бөлу;
- техникалық прогресті жеделдету;
- тұтынушы сұранысын толық қанағаттандыруға ұмтылу.
Әлеуметтік функциялары
- халықтың әл-ауқатын арттыруға ықпал ету;
- қосымша жұмыс орындарын ашу;
- экономиканы реформалаудың қозғаушы күштерінің біріне айналу.
Қорытындысында, Қазақстандағы менеджменттің қалыптасуы экономикалық дербестік, нарықтық институттар және кәсіпкерлікті жүйелі қолдау арқылы айқындалады. Бұл бағыттар басқарудың жаңа мәдениетін орнықтырып, елдің ұзақмерзімді әлеуметтік-экономикалық дамуына негіз қалады.