Ә. Бөкейханов - Алашорда автономиялық үкіметтiң қайраткерi туралы қазақша реферат
Әлихан Бөкейханов және Алашорда үкіметінің құрылуы
Алашорда үкіметінің өмірге келуіне тікелей себеп болған жағдай — Уақытша үкіметтің Қазақстанда (империяның өзге шет аймақтарындағыдай) ұлттық өмірдің ең өзекті мәселелерін шеше алмаған әлжуаз әрі тұрақсыз саяси билікке айналуы. Мұның соңы бүкіл империяны қамтыған анархияға, зорлық пен зомбылыққа ұласты.
Негізгі түйткіл
Қазақ облыстарында асқынған жер мәселесін шешуге бағытталған нақты әрекеттің болмауы.
Қысымның күшеюі
Атты казак әскерлері, қарулы солдаттар мен қоныстанушылардың панасыз жергілікті халыққа жасаған озбырлығы өрши түсті.
Алашорда құрамы және төрағаның сайлануы
Алаш автономиясының ұлттық кеңесі — Алашорда құрамына 15 адам сайланды. Үкімет мүшелеріне қосымша, қазақ өлкесінің әртүрлі өңірлерінен тағы 15 адамның кандидатурасы орынбасар ретінде бекітілді.
Облыстардан сайланған мүшелер
- Уәлихан Тынышев (Бөкей ордасы)
- Халел Досмұхамедов (Орал облысы)
- Айдархан Тұрлыбаев (Ақмола облысы)
- Ахмет Бірімжанов (Торғай облысы)
- Халел Ғаббасов (Семей облысы)
- Садық Аманжолов (Жетісу облысы)
- Мұстафа Шоқай (Сырдария облысы)
Облыстардан тыс сайланғандар
- Әлихан Бөкейхан
- Жақанша Досмұхамбетов
- Әліжан Ермеков
- Мұхамеджан Тынышбаев
- Бағыткерей Құлманов
- Жағып Ақбаев
- Базарбай Мамытов
- Отыншы Әлжанов
Төрағаны таңдау
Алашорда төрағасы баламалы негізде, жасырын дауыс беру арқылы сайланды. Үміткерлер ретінде Әлихан Бөкейханов, Бағыткерей Құлманов және Айдархан Тұрлыбаев ұсынылды. Дауыс нәтижесі: Ә.Бөкейханов — 40, А.Тұрлыбаев — 20, Б.Құлманов — 19. Көп дауыс жинаған Әлихан Бөкейханов төраға болып сайланды.
Милиция құру және саяси одақтар
Алаш автономиясын ұлттық мемлекеттік құрылым ретінде орнықтыру және кеңестік негіздегі автономияларды ғана қолдауға бейім тұрған большевизмге қарсы күресу үшін Алашорда жетекшілері халықтық милиция аталған ұлттық әскер құруға, сондай-ақ кеңестерге қарсы әртүрлі саяси күштермен одақтасуға ерекше мән берді.
Екінші жалпықазақ съезінің ұстанымы
Съезд милиция жасақтарын құру мәселесін жан-жақты талқылап, Алаш автономиясына кіретін әрбір облыс пен әрбір уезд бойынша олардың санын айқындауды, соғыс өнеріне үйретуді, қажетті қару-жарақ пен киім-кешекпен қамтамасыз ету жолдарын белгіледі.
Кеңес өкіметімен келіссөздер
Әлихан Бөкейханов Мәскеуге Орталық кеңес үкіметінің басшысы В. Ленинмен және ұлт істері жөніндегі халық комиссары И. Сталинмен кездесу үшін өз серіктері — Халел және Жақанша Досмұхамедовтерді жіберді.
1918 жылғы 2 сәуірде Әлихан Бөкейхановтың тапсырмасымен Халел Ғаббасов Семейден төте сым (телеграф) арқылы Алашорда мен кеңес өкіметінің арақатынасы жөнінде келіссөз жүргізді. Келіссөз барысында Алашорда жетекшілері Сталиннің талабына сәйкес кеңес өкіметін Ресейдегі барлық автономиялы халықтардың кіндік өкіметі ретінде тануға мәжбүр болды.
Нәтиже
Орталық кеңес үкіметі ынтымақ пен ұлттық тұтастыққа негізделген қазақ мемлекеттiлiгін мойындауға бейіл болмады.
Бағыт
Қазақ халқына таптық жіктеуге негізделген, кеңестік тұрпаттағы автономия ұсынуға әзір екені аңғарылды.
Азамат соғысы және билік үшін ашық күрес
1918 жылдың жазының соңына қарай Алашорда бастаған күштер мен большевиктерді және кеңестерді қолдаған күштер баррикаданың қарсы жақтарында қалып, өкімет үшін ашық күреске шықты. Көп ұзамай Қазақстан аумағының басым бөлігі ақ гвардияшылар мен олардың одақтастарының қолында қалды. Тек Бөкей ордасында және Түркістан АКСР құрамындағы кейбір аудандарда ғана кеңестік құрылыс үздіксіз жүріп жатты.
Алашорданың практикалық қадамдары
- Құлaтылған кеңес өкіметінің орнына Алаш автономиясының басқару органдарын құру.
- Автономияның сан-салалы өмірін реттейтін заңдық құжаттар мен нұсқаулар жариялау.
- Халықтық милиция түріндегі қарулы күштерді құру.
- Большевиктер басқарған саяси қарсыластарға қарсы қудалау шараларын қолдану.
1918 жылғы қаулылар және жер саясаты
1918 жылғы маусым айында Алашорда заңдық күші бар бірнеше қаулы-қарар қабылдады. 24 маусымда Алаш автономиясы аумағында кеңес өкіметі шығарған барлық декреттердің күшін жою туралы қаулы қабылданды. Келесі күні облыстар мен уездерде Алашорда кеңестерін құру жөніндегі шешім күшіне енді.
Әскери кеңес
24 маусымдағы өзге қаулыда Алашорданың жанынан үш адамнан тұратын әскери кеңес құрылғаны жарияланды. Бұл кеңеске қорғаныс министрлігінің міндеттері жүктеліп, облыстар мен уездерде әскери бөлімдер ашу тапсырылды. Сондай-ақ жігіттерді большевиктермен күреске шақыру міндеті бекітілді.
Уақытша жер пайдалану тәртібі
Маңызды құжаттардың бірі — 1918 жылғы 24 маусымда Әлихан Бөкейханов, Мұхамеджан Тынышбаев және Халел Ғаббасов қол қойған «Алаш автономиясының территориясында уақытша жер пайдалану тәртібі» туралы қаулы. Онда Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы жер туралы заң қабылдағанға дейін Қазақстанда жерге жеке меншіктің жойылатыны, жер мен су байлықтарын пайдалану Алашорданың рұқсатымен ғана жүзеге асатыны, қазақтар мен орыстар арасындағы жер дауын жергілікті земстволық өзін-өзі басқару органдары шешетіні көрсетілді.
Жергілікті органдар және жасақтарды ұйымдастыру
Ұлттық-мемлекеттік құрылыс саласындағы алғашқы қадамдарда Алашорда халықтық милиция түріндегі қарулы күштерді және үкіметтің жергілікті органдарын құру мәселесіне басымдық берді.
1918 жылғы 24 шілдеде Алашорда төрағасы Әлихан Бөкейханов Жаңа Семейден Зайсан, Көкшетау, Павлодар, Қарқаралы, Петропавл, Ақмола, Атбасар және өзге уездердегі қазақ комитеттері мен земство басшыларына жеделхат жолдап, екінші жалпықазақ съезінің шешімдеріне сәйкес Алашорданың қызметке кіріскенін хабарлады. Ол жергілікті органдар мен милиция жасақтарын дереу құру қажеттігін ерекше атап өтті.
Одақтық байланыстар және материалдық қолдау
Әлихан Бөкейханов Алашорданың Сібір Уақытша үкіметімен және Башқұрт автономиясымен одақтық қарым-қатынас орнатқанын, Семей облысында жиналған салық есебінен алғашқы алаш жасақтары құрылып, олардың Сібір үкіметі әскерлерімен бірге большевиктерге қарсы қарулы күрес жүргізіп жатқанын хабарлап отырды. Осы мазмұндағы жеделхат Орал облысындағы комитеттер мен земство басқармаларына да жіберілді.
Сондай-ақ ол Орал мен Орынбор казачестволарының басшыларынан қару-жарақ және әскери нұсқаушылар бөлу жөнінен көмек сұрау қажеттігін ескертті.
Таратылуы және тарихи тағдыр
Азамат соғысы жағдайында Алашорда мен кеңес өкіметінің бір-біріне қарсы тұруы жаңа сипат алды. Дегенмен 1919 жылдың соңы мен 1920 жылдың басында жүргізілген келіссөздер нәтижесінде құрылған Қазревкомның 1920 жылғы 5 наурыздағы қаулысына сәйкес Алашорда таратылды.
Кеңестік негіздегі, пролетариат диктатурасы түріндегі ұлттық мемлекеттік үлгіні қабылдамаған Алаш қозғалысы — 1917–1920 жылдардағы саяси партия ретіндегі Алаш, автономия үкіметі ретінде Алашорда және халық таныған жетекшілері — саяси күрес аренасынан осылайша күштеп ығыстырылды.