Бесжүздіктер кеңесі
Афина мемлекетінің сот жүйесі: негізгі институттар
Афинадағы сот жүйесі азаматтардың қатысуына сүйенген демократиялық құрылым ретінде танылды. Бұл жүйеде архонтар, Бесжүздіктер кеңесі (Буле) және Гелиэй секілді мекемелер ерекше орын алды.
Архонтар
Афина тұрғындары архонттарды сайлаған. Бірінші архонт соттың төрағасы болып, сонымен қатар басты діни қызметті атқарған. Екінші архонт — архонт-базилевс — діни салт-жоралғыларды басқарған. Үшінші — полемарх — құрбандық шалу рәсімдеріне қатысты міндеттерді орындаған. Қалған архонттар фесмофеттер ретінде қызмет еткен.
Архонттар жүйесі Афинада сот, діни рәсім және қоғамдық тәртіп арасындағы байланысты күшейтіп, биліктің бірнеше бағытта қатар жүруін қамтамасыз етті.
Буле — Бесжүздіктер кеңесі
Буле халық жиналысында талқылануға тиіс мәселелерді алдын ала әзірлеп, күн тәртібін белгілеген. Сонымен бірге кеңес Афинадағы қызмет адамдарынa қатысты істерді қарастырған.
Құрамы және іріктеу
Әрбір аумақтық филадан жасы 30-ға толған 50 ер адам сайланып, жалпы саны 500 кеңесші жасақталған. Булевтер міндетке кіріспес бұрын докимасиядан өткен.
Докимасия және ант
Тексеру барысында кеңесші кандидатының өмір салты, мінез-құлқы, қоғамдық ұстанымы, міндеттері мен құқықтары қаралған. Қызметке кіріспес бұрын булевтер халық алдында адал қызмет етуге ант берген.
Басқарудағы рөлі
Бесжүздіктер кеңесі жоғары басқару органдарының бірі саналған. Ол қаржы жүйесін басқарып, мемлекеттік қазынаға түсетін кіріс көздерін анықтаған, үкімет қарыздарын өндіріп, мүлікті сатуды ұйымдастырған және азаматтарға жәрдемақы бөлген. Кеңестің қарауында теңіз әскери күші де болған. Сонымен қатар ол ғибадатханалар, мерекелер, кемелер және қоғамдық құрылыстарға қатысты істерді қадағалаған.
Қызмет тәртібі: притания
Кеңес жұмысының тәртібі ерекше болған: әр филадан сайланған 50 кеңес мүшесі кезекпен жұмыс істеген. Бұл кезең притания, ал кезекші кеңесшілер притан деп аталған. Елу адам ірі базардың жанындағы дөңгелек үйде бірге тұрып, мемлекет ісін жүргізген.
Қызмет мерзімі аяқталған соң булевтер сайлаушылар алдында атқарған жұмысы туралы есеп беріп отырған.
Гелиэй — ант берушілер соты
Гелиэй — Афинадағы ең ірі демократиялық сот мекемелерінің бірі. Судьялар жеребе арқылы бүкіл Афина азаматтарының ішінен таңдалған. Барлығы 6000 судья сайланған: оның 5000-ы ант беріп, 501 адамнан тұратын он комиссия құрған, ал қалған 1000 адам қосалқы судьялар ретінде сақталған.
Неге комиссия көп болды?
Сот комиссияларының көп болуы олардың тек афиналық азаматтарға ғана емес, басқа өңірлерден келгендерге де қызмет етуімен байланысты еді. Афинаның одақтастары, іс жүзінде Кіші Азия жағалауы, Оңтүстік Франция және Эгей теңізі аралдарының көптеген тұрғындары сот істерімен Афинаға жүгінген.
Істі бөлу және әділдік кепілдігі
Гелиэйда азамат өзінің ісі қай комиссияда қаралатынын алдын ала білмеген: бұл тек сот өтетін күні немесе мәжіліс басталар алдында ғана мәлім болған. Мұндай тәртіп сот қызметкерлерінің пара алуына жол бермеу үшін енгізілген.
Соттағы сөз мәдениеті
Ежелгі кезеңде бүгінгі мағынадағы адвокаттар болмаған. Сотта айыптаушы немесе айыпталушы өзі сөйлеген, қажет болса олардың туыстары да сөз алған. Дегенмен, көп жағдайда сотта айтылатын сөздерді заңгерлер алдын ала жазып берген.
Қорытынды
Афина сот жүйесі сайланбалылық, жеребе арқылы іріктеу, қоғамдық бақылау және есеп беру қағидаларына сүйенді. Архонтар лауазымдары басқару мен дәстүрлі діни міндеттерді ұштастырса, Буле мемлекеттік саясаттың күн тәртібін қалыптастырып, қаржы мен басқарудың көптеген саласын қадағалады. Ал Гелиэй кең ауқымды, азаматтық қатысуға негізделген сот құрылымы ретінде әділдікті қамтамасыз ету тетіктерін дамытты.