Сапожниковтың әдісінің құныдылығы оның суретті нұсқаға қарап салуға негізделгенінде
Ресей мектептеріндегі сурет пәнінің қалыптасуы: 18–19 ғасырлар
Ресейде сурет салу ұзақ уақыт бойы жалпы білім беретін мектептерде дербес пән ретінде жүйелі түрде оқытылмады. Тек XVIII ғасырдың басында ғана сурет оқу бағдарламаларына біртіндеп енгізіліп, оны адамның образдық ойлауын, қол икемін және түрлі кәсіпке қажет практикалық дағдыларын дамытатын маңызды құрал ретінде таныта бастады.
Негізгі кезеңдер мен оқу орындары
- 1715 — сурет Теңіз академиясының оқу жоспарына енгізілді.
- 1716 — сурет Феофан Прокопович Карпов мектебінде пәндер қатарына қосылды.
- 1724 — Ресей Ғылым академиясының студенттері сурет салумен шұғылдана бастады.
- 1732 — Кадет корпусында сурет оқытыла бастады.
- 1747 — Ғылым академиясы гимназиясында.
- 1764 — Смольный шіркеуіндегі қыздар институтында.
Бұл оқу орындарының басты мақсаты кәсіби суретші даярлау болмаса да, олар суретті оқытуды көркемдік білімге жақындатып, оқушыларға бейнелеудің элементарлық дағдыларын беруді және оны әртүрлі өмірлік жағдайларда қолдануды көздеді. Яғни сурет, ең әуелі, жалпы білім беру міндетін атқарды.
Алғашқы оқулықтар және әдістемелік жүйелер
И. Д. Прейслер (1735): сызықтан — формаға
1735 жылы Ресейде неміс және орыс тілдерінде И. Д. Прейслердің «Көркемдік сурет салуға қысқаша басшылық немесе негізделген ережелер» атты еңбегі жарық көрді. Құрал замандастары тарапынан жоғары бағаланып, Ресейде де, шетелде де бірнеше рет қайта басылды.
Оқыту логикасы
- Түзу және қисық сызықтарды жүргізу
- Геометриялық және көлемді денелерді бейнелеу
- Адам денесінің бөлшектері → бас → тұтас фигура
Негізгі қағида
Прейслер және көптеген суретші-педагогтар сурет салудың іргетасы ретінде геометрияны және нұсқаға қарап салуды атады. Геометрия форманың құрылымын көруге, түсінуге көмектесіп, оны жазық бетте бейнелеу процесін жеңілдетеді деп есептелді.
Көркемсурет академиясы: әдістемелік орталық
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдың бірінші жартысында Ресей Көркемсурет академиясы сурет салудың озық мектебіне айналды. Ол әдістемелік жұмыстардың орталығы ретінде оқу орындарының тұтас жүйесіне арналған жаңа тәсілдерді қалыптастырып, бекітіп, тәжірибеге енгізді.
Академиядағы көркемдік білім беру құрылымы арнаулы мектептермен қатар, жалпы білім беретін мектептердегі суретті оқыту әдістемесінің дамуына да елеулі ықпал етті.
Жалпы білім беруге арналған жүйелі оқыту: Сапожников
А. П. Сапожников (1834): нұсқаға сүйенген курс
1834 жылы А. П. Сапожников «Сурет курсын» басып шығарды. Бұл — жалпы білім беретін оқу орындарына арналған орыс суретшісі жазған алғашқы оқулықтардың бірі. Еңбек 1889 жылға дейін бірнеше рет қайта басылды.
Сапожников ұсынған кезеңділік
1-кезең
Сызықтар, бұрыштар, геометриялық фигуралар. Суретке кіріспе алдында арнайы модель арқылы перспектива заңдарын көрсету.
2-кезең
Жазықтықтарды бейнелеу → геометриялық денелер. Меңгерілгеннен кейін күрделі денелерге көшу.
3-кезең
Тапсырмаларды біртіндеп гипстен жасалған бас бейнелеуге дейін жеткізу; екінші бөлімде адам фигурасы және композицияның кейбір ережелері.
Адам басын бейнелеуді жеңілдету үшін Сапожников сымтемірден жасалған көрнекі модель ұсынды: ол гипстен жасалған бас формасының қасына қойылып, бас бұрылысын өзгерткен сайын модель де бұрылып отырған.
Сапожников әдісінің басты құндылығы — суретті нұсқаға қарап салуға негіздеуінде. Ол оқушыны ойлауға, талдауға, нысанды саналы түрде пайымдауға үйретуді мақсат етті.
Оның кітабына дейін жалпы білім беретін мектептерде көбіне дайын үлгілерден көшіру үстем болды. Реалистік сурет қағидаларын жүйелі түрде қолдануға жеткілікті көңіл бөлінбеді. Сапожников алғашқы кезеңде ықшамдау әдісін ұсынды: оқушы алдымен заттың қандай геометриялық денелерге ұқсайтынын анықтап, содан кейін біртіндеп нақтылайды. Педагогқа тек түзету емес, қатені түсіндіріп отыру да ұсынылды.
Әдістеменің теориялық негізделуі: Гиппиус
Г. А. Гиппиус (1844): сурет — ойлауды үйрету
Суретті оқыту әдістемесінің тарихын зерттегенде Г. А. Гиппиустың еңбектерінің орны ерекше. 1844 жылы оның «Жалпы оқу пәні ретіндегі сурет салудың теориясы» атты еңбегі жарық көрді. Бұл — суретті оқыту әдістемесіне арналған алғашқы теориялық еңбектердің бірі.
Құрылымы
Кітап теориялық және практикалық бөлімдерден тұрады: біріншісінде педагогика мен бейнелеу өнерінің қағидалары, екіншісінде оқыту әдістемесі ашып көрсетіледі.
Маңызды ой
Автор суретті жалпы білім беретін пән ретінде көркемсурет мектебіндегідей күйде көшіріп оқытуға болмайтынын ескертеді. Оның пайымдауынша, суретке үйрену — ойлауға үйрену, ал ойлау дағдысы балалық шақтан дамытылуы тиіс.
Гиппиус мұғалімге кең білімді әрі икемді болумен қатар, балалар алдында әсерлі сөйлеуді, аудиторияны ұстай білуді де маңызды деп санады.
Педагогикалық ықпалдың күшеюі: Чистяков
П. П. Чистяков (1832–1919): жүйелілік және ғылымилық
Суретті оқыту әдістемесінің дамуына көрнекті суретші-педагог Павел Петрович Чистяков үлкен ықпал етті. Оның өнердің мақсаты мен міндеті, көркемсурет мектебі туралы көзқарастары XIX ғасырдың 60-жылдарынан бастап қалыптасты. Көркемсурет академиясындағы адъюнкт-профессор (1872–1892) ретіндегі жиырма жылдық қызметі — оның ең жемісті кезеңі болды: осы уақытта ол жаңа әдістемесін жасап, педагогикалық жүйесін практикада тексерді.
Чистяковтың ұстанымдары
- Оқыту төменгі деңгейден жоғары деңгейге дейін біртұтас принциптермен, ғылыми негізде жүргізілуі тиіс.
- Сурет салу нұсқадан басталып, нұсқамен аяқталуы керек; нұсқа — адамды қоршаған заттар әлемі.
- Дайын үлгіден көшіріп салуды үзілді-кесілді теріске шығарды: мұнда оқушы саналы жұмыс істемейді, уақыт та тиімсіз жұмсалады.
Орта мектептегі суретке Чистяков жалпы білім беретін пән ретінде қарады және уездік училищелер мен гимназияларда ол басқа пәндермен қатар міндетті түрде өтілуі керек деп есептеді.
Оқыту бірізділігі
Сызу мен сурет салу сызықтардан, бұрыштардан, геометриялық денелерден басталып, кейін картон, ағаш және гипстен жасалған ою-өрнектерге жалғасады; архитектуралық ордерлер туралы түсінік беріледі.
Жоғары мақсат
Бастың маска бөліктері мен тұтас басты салудан бастап, анатомия, перспектива, пейзажға дейін жету. Мақсат — суретшілер дайындау емес, бірақ оқытуды өнер заңдылықтары бойынша жүргізу.
Ол геометриялық денелерді салуда сызықтық перспектива шарттарын орындауды талап етті. Сонымен бірге оқушыдан техникалық икем, геометриялық және өрнекті формаларды тану, байқампаздық, шығармашылық қиял, табиғат пен орта жағдайына байланысты форма мен түс туралы елестету күтілді. Суреттің басқа пәндермен байланысын сақтау да маңызды саналды — түпкі мақсат суретті адамның өмірлік серігіне айналдыру еді.
Бағдарлама кеңеюі және балалар шығармашылығын зерттеу
Мектептегі сурет бағдарламасы өмір сұраныстарына сай құрастырылды. Оның шеңберіне нұсқаға қарап сурет салу тәсілдерімен қатар, жапсыру, сызу, иллюстрация жасау, сәндік сурет жаттығулары және өнер туралы мәліметтер кірді.
Уақыт өте тәрбие саласының мамандары балалар шығармашылығын, балалар психологиясын және эксперименттік педагогиканы зерттеуге бет бұрды. Балалар суретін зерттеу тек сурет мұғалімдерін ғана емес, суретшілерді, өнертанушыларды, психологтарды және социологтарды да қызықтырды. Бұл бағыттың ғылыми әлеуеті жоғары екені аңғарылды.
Мұндай кең көлемдегі зерттеулердің нәтижесінде суретті оқыту әдістемесі ғылыми-теориялық негіз ала бастады, балалардың бейнелеу еңбегіне деген көзқарас түзелді, ал мектептегі сурет маңызды оқу-тәрбиелік пән ретінде бағаланды.
«Еркін тәрбие» идеясы: пайдасы мен тәуекелі
Осы кезеңде шетел мамандарымен ықпалдастық арқылы еркін тәрбие идеясы да кең таралды. Оның кейбір пайдалы жақтарымен бірге, елеулі зиянды салдары да байқалды.
Күтілген пайда
- Баланың шығармашылық бастамасына көбірек еркіндік беру.
- Тұлғалық қызығушылықты алдыңғы орынға шығару.
Негізгі кемшіліктер
- Мұғалімнің жетекшілік рөлін шектен тыс әлсірету.
- Баланың қарапайым, жетілмеген суретіне орынсыз үстем мән беру.
- Оқыту мен тәрбиелеудің саналы ықпалын жоққа шығару.
- Әдістемелік қағидалардың ғылыми негізсіз, субъектив пікірлерге сүйеніп, кездейсоқ қалыптасуы.
Демек, суретті оқытудағы жаңару үрдістері нәтижелі болуы үшін еркіндік пен жүйеліліктің тепе-теңдігі қажет болды: шығармашылық бастаманы қолдай отырып, ғылыми негізделген әдістеме мен педагогикалық жетекшілікті сақтау шешуші мәнге ие еді.