Қылмысқа қатысудағы басты шарт
Қылмысқа қатысудың түсінігі
Қылмыс бір адамның әрекетімен де, бірнеше адамның бірлескен әрекетімен де жасалуы мүмкін. Бірнеше адамның қатысуымен жасалған қылмыста қылмыстың қоғамдық қауіптілік деңгейі, келтірілген зиянның көлемі және жауаптылыққа тартылатын адамдардың санын дәл анықтау қажеттілігі көбіне күшейе түседі.
Маңыздысы: қылмысқа қатысу — барлық қатысушылардың бір нәтижеге жетуге бағытталған ортақ қылмыстық ниетінің болуы.
Қатысушылардың ниеті мен мақсаты бірдей болуы міндетті емес. Мысалы, кісі өлтіруге қатысушылардың бірі қызғанышпен, екіншісі кек алу ниетімен, үшіншісі пайдакүнемдік себеппен әрекет етуі ықтимал. Алайда басты шарт — әр қатысушы орындаушының жасайтын қылмысының мәнін түсіне отырып, әртүрлі уәжбен болса да, сол қылмыстың жүзеге асуын тілеп немесе саналы түрде оған жол беріп, өз әрекеті арқылы қылмысты іске асыруға үлес қосуы.
Қылмысқа қатысудың белгілері
Қылмысқа қатысу қылмыс жасаудың ерекше нысаны ретінде объективтік және субъективтік белгілермен сипатталады. Кейде оларды сәйкесінше сандық және сапалық белгілер деп те атайды.
Объективтік белгілер
- Қылмысқа кемінде екі немесе одан да көп адамның қатысуы.
- Қатысушылар әрекеттерінің бірлесуі немесе олардың өзара байланыста болуы.
Субъективтік белгілер
- Қылмыс жасауға қасақана бірігу.
- Қатысушылықтың тек қасақана қылмыстарда орын алуы.
Объективтік белгілерді нақтылау
1) Сандық белгі: кемінде екі тұлға
Қылмысты қатысушылықпен жасалған деп тану үшін қылмысқа кемінде екі адам қатысуы тиіс. Бұл жерде маңызды талап: қатысушылардың кемінде екеуі де есі дұрыс және қылмыстық жауаптылық жасына толған болуы қажет.
Мысал
Егер ересек адам 10 жастағы жасөспірімді пәтер тонауға пайдаланса, бұл жағдай қылмысқа қатысушылықты құрамайды. Мұнда қылмыстық жауаптылыққа орындаушы ретінде ересек адам ғана тартылады, ал жасөспірім қылмыстың құралы ретінде қарастырылады.
2) Сапалық белгі: бірлестік және өзара байланыс
Екінші объективтік белгі — қатысушылар арасындағы бірлестіктің болуы. Бұл бірлестік қылмыстың басталу кезеңінен соңғы кезеңіне дейін сақталады.
Бірлестіктің негізгі элементтері
- Әр қатысушының әрекеті басқа қатысушылардың әрекет жасауы үшін қажетті шарт болады.
- Қоғамға қауіпті зардап немесе қылмыстың жасалу оқиғасы әр қатысушының әрекеттерімен себепті байланыста болуы тиіс.
- Қылмыстың нәтижесі мен зардабы барлық қатысушыға ортақ болып табылады.
Себепті байланыстың мәні: егер қылмыстық зардап қатысушының әрекетімен себепті байланыста болмаса, онда сол адамға қылмыстық жауаптылық туындамайды. Сондықтан себепті байланысты екі деңгейде анықтау қажет: біріншіден, қатысушылардың өзара байланысында; екіншіден, әр адамның әрекеті мен қылмыстық зардаптың байланысында.
Субъективтік белгілер: қасақаналықтың рөлі
1) Қасақана бірігу
Белгілі бір қылмысты жасауға қасақана бірігу дегеніміз — әр қатысушы өз әрекетінің де, өзге қатысушылар әрекетінің де қоғамға қауіпті екенін ұғынады, бірлескен әрекеттен туындайтын қылмыстық зардаптың болуы мүмкін екенін алдын ала біледі және зардаптың болуын тілейді немесе саналы түрде оған жол береді.
Бұл қылмысқа қатысушылықтың субъективтік жағы тікелей немесе жанама қасақаналықпен сипатталатынын білдіреді. Қатысушылардың психикалық қатынасын анықтау олардың қылмысқа қосқан үлесін бағалауға және жауаптылықты жекешелеуге көмектеседі.
2) Қатысушылық тек қасақана қылмыстарда болады
Қылмыстық заң бойынша абайсыздықпен жасалған қылмыстарда қатысушылық орын алмайды. Өйткені мұндай жағдайларда бірнеше субъект бір қылмыстық нәтижеге жету үшін өздерінің ерік-жігерін бірлестірмейді.
Сондай-ақ егер адам басқа адаммен бірлесіп қылмыс жасап жатқанын ұғынбаса, бірақ оны ұғынуға тиіс және ұғынуға мүмкіндігі болса да, бұл жағдай қылмысқа қатысушылықты қалыптастырмайды.