ХVІІІ ғ. жоңғар басқыншыларына қарсы күресте қол бастаған сардарлардың бірі Түгел батырдың есімі Павлодар, Көкшетау, Омбы, Ақмола облыстарына кеңінен тараған
Түгел батыр: аты кең тараған сардар
XVIII ғасырда жоңғар басқыншыларына қарсы күресте қол бастаған сардарлардың бірі — Түгел батыр. Оның есімі Павлодар, Көкшетау, Омбы, Ақмола өңірлеріне кеңінен мәлім. Батырдың тоғыз әйелінен тараған он алты ұлдың ұрпақтары осы аймақтардың көптеген аудандарында қоныстанып отыр.
Алайда Түгел батырдың нақты қай жылдары және қай жерлерде соғысқаны толық айқындалған жоқ. Бұл мәселе әлі де шежіре жинаған қариялардан сұрастыруды, деректерді салыстыра іздестіруді қажет етеді. Соған қарамастан, батыр туралы мүлде дерек жоқ деуге келмейді: кейбір қарияларда оған арналған өлең-жырлар сақталған.
Ескерту: Жоңғар шапқыншылығының қазақ жеріне жасалған қысымы ұзақ уақытқа созылды. Шайқастардың көбі оңтүстікте ғана емес, солтүстікте — Баянауыл таулары маңында да болғаны мәлім.
Жер-су атаулары сөйлейді: Ертіс өңіріндегі тарихи із
Біз көбіне Жасыбай, Олжабай, Малайсары секілді батырларды мақтан тұтамыз. Бірақ: облыстың өзге өңірлерінде, әсіресе солтүстік аудандарында да шайқастар болды ма? Болса, ол жөнінде не білеміз?
Ертіс ауданы аумағында кездесетін Қорғанкөл, Найза, Бөгенбай, Қарамола, Жазы төбе, Қалмақ моласы, Мойнақ ауылы, Мойнақ көлі, Жалаулы секілді атаулардың өзі — жергілікті халықтың басқыншылармен болған қақтығыстарының үнсіз куәгері.
Найза жайлауы
Аңыз бойынша, Абылай хан бастаған әскер осы жайлауда түнеп өткен. Еліне ықпалы зор, дәулеті тасқан Мұрат бай ел қорғауға әзірленген ханға осы жерде төрт жүз құр ат сыйлаған делінеді. Абылай хан түнеген орында шаншулы найза ұзақ жыл сақталғаны айтылады. Кейін бұл өңірде қоныстанған елді мекен Найза ауылы аталып кеткен.
Бөгенбай, Қарамола
Бұл өңірге Бөгенбай батыр да келіп, жасақ жинағаны айтылады. Оның түнеп өткен, не бірнеше күн тұрақтаған орны күні бүгінге дейін Бөгенбай атымен аталады. Қызылғақ теңізі жағасындағы Қарамола қорымы туралы қариялар: бұл маңдағы шайқаста қырылған қалмақтардың жерленген жері дегенді жеткізеді.
Мойнақ батыр және екі ауылдың ізі
Ертіс ауданының батыс шекарасы мен Омбы облысы Русско-Полян ауданы шектесер тұста Үлкен Мойнақ және Кіші Мойнақ атты екі ауыл бар. Дерек-аңыздарға сүйенсек, бұл ауылдар Қосайдар Қыпшақтан шыққан Мойнақ батырдың елін ежелгі қонысынан көшіріп әкеліп, осы жерге орналастырған тұсына қатысты.
Ауылдарға жақын маңда Мойнақ аталатын көл де бар. Айтуларынша, Мойнақ батыр сол көл жағасындағы шайқаста қаза тауып, Қосайдар зиратына таяу жота-төбешікке жерленген. Бұл атауларға қатысты әңгімені, аңызды өрбітетін қариялар әлі де бар.
Тарих жазылмаса да, жады сақтайды
Өңір тарихының бәрі қағазға түсе бермегенімен, жер-су атаулары мен ауызша дерек көптеген жайтқа жаңаша қарауға мүмкіндік береді.
Ертіс пен Ақтоғайдағы батырлар шежіресі
Ақсақалдардың шежіресі мен әңгімелеріне сүйене отырып, Ертіс және Ақтоғай аудандарында жоңғарлармен соғыста ерлік көрсеткен жиырмаға жуық халық батыры болғанын аңғаруға болады. Аталған есімдердің бірқатары мыналар:
Қыпшақтан шыққандар
- Жойсандық
- Түгел
- Мойнақ
- Қошқарбай
- Жазы
- Қарабатыр
- Лепес
- Шаң
- Өтел
- Қожаберген
Басқа рулардан шыққандар
- Қанжығалыдан: Айтқожа, Қожым, Бозша, Боранбай
- Керейден: Аманбай, Есенбай
- Уақтан: Құрымысы, Өмір
Тізім мұнымен шектелмеуі мүмкін: ауызша деректер әлі толық жиналып, салыстырылып біткен жоқ.
Сан неге «көп» көрінеді?
Кей адам «батыр тым көп емес пе?» деп таңдануы мүмкін. Бірақ салыстырмалы түрде қарасақ, бұл — қисынсыз сан емес. Небары төрт жылға созылған Отан соғысында Ертіс ауданынан төрт адамға Батыр атағы берілгені белгілі. Ал жоңғарлармен соғыс екі ғасырға жуық уақытқа созылып, соның ішінде 1723–1757 жылдар аралығында үздіксіз 34 жылға жалғасқанын ескерсек, жоғарыдағы санның «көптігі» даулы. Керісінше, тізім толық емес болуы ықтимал.
Түгел батырдың болмысы және ұрпақ сабақтастығы
Ел аузындағы әңгіме-аңыздарға қарағанда, Түгел батыр тоғыз әйелінің көбін өзі қатысқан жорықтардан алып келген. Бұл дерек оның бір ғана жерде емес, бірнеше өңірде соғысқа араласқанына меңзейді.
Түгел батырдың ұлы Байсерке абызды өз дәуірінің шешені, көсемі болған деседі. Бізге жеткен нақыл сөздерінің бәрі шымыр, салмақты, өткір. Халық жадында Түгел батыр тек алып күш иесі ретінде емес, сөзге жүйрік, дәулеті бар, парасаты биік тұлға ретінде де сипатталады. Егер Байсерке абыздың даналығы айтылса, оның негізі әке өнегесінен тарауы заңды.
Қоныстану жайы
Түгел батырдың он алты ұлының төртеуі Сілеті өңірінде шаңырақ көтеріп, тұрақтап қалғаны айтылады. Байсерке абыздан ұрпақ қалмаған деген дерек те кездеседі.
Бүгінгі ұрпақ таралымы
Қазіргі ұрпақтары Кенжеқара, Төбет, Бөсін аталардан тарайды. Кейбір әулеттер тұрмыс жағдайына байланысты Ақмола, Омбы, Көкшетау өңірлеріне қоныс аударған.
Жаудың айласы: күштен — кекке
Шайқаста ойсырай жеңіліп, қырғынға ұшыраған жаудың тірі қалғандары қазақтарды енді күшпен жеңе алмайтынын түсініп, жымысқы айлаға көшуі мүмкін еді. Халық ұғымында: егер елдің бас батыры мерт болса, қазақ жұрты жеңілмесе де, сағы сынады.