Бауыржан Момышұлы туралы қазақша реферат
Қазақ халқының өр тұлғаларының бірі — Кеңес Одағының Батыры, гвардия полковнигі, жазушы Бауыржан Момышұлы. Халық даналығындағы «Ақыл жастан, асыл тастан» деген сөз дәл осындай азаматтарға қарата айтылғандай әсер қалдырады: оның өмір жолы — еңбекқорлық, тәртіп, ерлік және рухани жауапкершілік тоғысқан тағылым.
- Туған жері
- Көлбастау, Жуалы
- Жылдары
- 1910–1982
- Мәртебесі
- Батыр • Жазушы
Момышұлының тұлғасы — тек майдан даласындағы ерлік емес, тәртіп, әділдік, жауапкершілік секілді құндылықтардың көрінісі.
Оның ерлігі туралы көптеген кітап, фильм, зерттеу жасалды; ал өзі қалдырған шығармалар кейінгі ұрпаққа патриотизм мен елдіктің үлгісі болды.
Әскери тәжірибе мен жазушылық мұра сабақтасып, ұлт руханиятының іргелі бөлігіне айналды.
Өмір жолы
Бауыржан Момышұлы Жамбыл облысы Жуалы ауданына қарасты Көлбастау ауылында дүниеге келді. Шымкенттегі жетіжылдық мектеп-интернатты аяқтағаннан кейін біраз уақыт мұғалім болып қызмет атқарды.
Сол кезеңде оның еңбекқорлығы, ұйымдастырушылық қабілеті, іске деген ынтасы ерекше байқалып, жауапты қызметтер сеніп тапсырылды: аудандық атқару комитетінің хатшысы, милиция басшысы сияқты жұмыстарды атқарды.
1932 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылды. Әскерден оралған соң Шымкент пен Алматыдағы банк саласында еңбек етіп, қабілетті маман ретінде танылды. Алайда оның өмірі мен тағдыры табиғи болмысымен астасқан әскери қызметпен жалғаса түсті.
Ұлы Отан соғысы: Мәскеу түбіндегі ерлік
1936 жылы Ленинград қаржы академиясы жанындағы курсты тәмамдаған соң, Бауыржан Момышұлы Қызыл Армия қатарына қайта қабылданып, взвод, рота командирі, полк штабы бастығының көмекшісі сияқты басшылық қызметтерді атқарды. 1941 жылы Қазақ әскери комиссариатында нұсқаушы болды.
Соғыс басталғанда ол генерал-майор И.В. Панфилов басшылық еткен, Алматы маңында жасақталған 316-атқыштар дивизиясының құрылуына атсалысып, дивизия құрамында майданға аттанды. Мәскеу түбіндегі қиян-кескі шайқастарда батальон, кейін полк командирі ретінде көзге түсті.
Ерлік пен қолбасшылықтың нақты қырлары
- Өз бөлімін бірнеше мәрте шабуылға бастап шықты, ұрыста ұйымшылдық пен тәртіпті сақтады.
- Қоршаудан шығу, шегіністі ұйымдастыру тәсілдерін тәжірибеде тиімді қолданды.
- Әскери шеберлік пен психологиялық төзімділікті қатар ұштастырған командир ретінде танылды.
- Соғыстың соңғы кезеңдерінде гвардиялық құраманы басқаруға дейін көтерілді.
Дәл осы сұрапыл жылдарда Момышұлының атақ-даңқы кең тарады: оның ерлігі ғана емес, соғыс өнерін терең меңгерген қолбасшылық қабілеті де аңызға айналды.
Әскери ой және тәжірибе
Бауыржан Момышұлы әскери тәжірибені жинақтап қана қоймай, оны талдап, жүйелеп, кейінгі буынға жеткізе білді. Оның соғыс жағдайындағы басқару шешімдері тактикадағы бірқатар ұғымдардың орнығуына ықпал еткені айтылады.
Ол жау шебіне ішкерлей еніп ұрыс жүргізу тәсілдерін тәжірибеде қолданып, дамытқан командирлердің бірі ретінде танылады. Сондай-ақ әскери педагогика мен әскери психологияны байытқан тұжырымдары — бүгінге дейін өзектілігін жоғалтпаған мұра.
Қаламгерлік мұра: кітаптар, ойлар, ықпал
Момышұлының майдан тәжірибесі мен азаматтық ұстанымы оның шығармаларында терең көрініс тапты. Ол қазақ және орыс тілдерінде еркін жазып, әскери өмірдің шындығын, патриотизмді, адалдық пен ерлікті өзегіне айналдырды.
Кең танылған еңбектер (іріктеме)
Бұл шығармалардың көпшілігі әртүрлі елдердің тілдеріне аударылып, кең тараған.
Әдеби бейне және танымал шығармалар
«Арпалыс» («Волоколамск тас жолы») повесінде Момышұлының қаһармандық болмысы жан-жақты суреттеліп, шығарма көптеген шет тілдеріне аударылды.
«Ақиқат пен аңыз» роман-дилогиясы батырдың мінезін, тұлғалық болмысын, азаматтық ұстанымын кеңінен танытты.
Көркем туындыларымен қатар, «Бауыржан айтқан екен» деген ел ішіндегі нақыл-әңгімелер де ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарады: оларда тәртіп, намыс, ар-ождан, елге қызмет ету идеясы айқын сезіледі.
Деректер мен зерттеу: мұрағат, көптомдық, «Бауыржантану»
Уақыт өткен сайын Момышұлы мұрасын толық танып-білуге деген қызығушылық арта түсті. 2008 жылы «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланған Көсемәлі Сәттібайдың «Аңыз бен ақиқат» мақаласында Бауыржан Момышұлы туралы әлі де айтылмаған, жарияланбаған деректер көп екені сөз болады.
Мақаладағы негізгі ойлар (қысқаша)
- Ғалым Мекемтас Мырзахметов батырдың мұрағат құжаттарын жинақтап, көптомдық әзірлеу жұмысына кіріскені айтылады.
- Осы мақсатта университет қабырғасынан «Бауыржантану» ғылыми орталығы ашылғаны көрсетіледі.
- Көптомдыққа енетін деректердің бір бөлігі Қазақстандағы және Мәскеудегі арнайы архивтерден, сондай-ақ отбасы қорынан алынатыны баяндалады.
- Жазбалардың 1928–1982 жылдар аралығын қамтитыны, яғни батыр өмірінің ұзақ кезеңін көрсететіні айтылады.
Ерте оянған қалам
Мақалада батырдың жазушылық таланты ерте қалыптасқаны да атап өтіледі. 1928 жылы өңірлік басылымда «Тау сағыз бен көк сағыз» атты очеркінің жарық көргені, сол алғашқы еңбектің өзінен-ақ сөз саптау мәнері байқалғаны айтылады.
Марапаттар және халықтық құрмет
Бауыржан Момышұлы — атақ-даңқтан кенде болмаған тұлға. Ол Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты атанып, бірқатар жоғары орден-медальдармен марапатталды. Дегенмен халық жадындағы ең биік бағасы — оның қаһармандық рухы мен елге адалдығы.
Тәуелсіздік жылдарында батырдың ерлігі мен есімі қайта жаңғырып, Қазақстан тарапынан да лайықты деңгейде ұлықталды. Оның тұлғасын ардақтау — тек өткенді дәріптеу емес, кейінгі буынға қызмет ету мәдениетін үйрету.
Қорытынды
Бауыржан Момышұлы — ХХ ғасырдағы қазақ тарихының ерекше феномені: майдандағы қолбасшылық тәжірибе, әскери педагогикаға қосқан үлес және көркем ой арқылы қалыптасқан рухани мұра бір тұлғаның бойынан табылды.
Оның өмірі — Отанға адал қызмет етудің, еңбектің қадірін білудің және қайсар мінездің айқын үлгісі. Сондықтан Момышұлы мұрасы бүгін де тәрбиелік мәнін жоймай, ұлт санасын серпілтетін тұғырлы құндылық ретінде бағаланады.
Қысқа түйін
Бауыржан Момышұлының тағылымы — ерлік, парыз, тәртіп және сөз жауапкершілігі ұғымдарының бір-бірінен ажырамайтынын дәлелдейтін өнеге.
Оқуға ұсыныс
- Б. Момышұлы — «Ұшқан ұя»
- Б. Момышұлы — «Мәскеу үшін шайқас»
- А. Бек — «Волоколамск тас жолы»
- Ә. Нұршайықов — «Ақиқат пен аңыз»
Назар аударатын тақырыптар
Естелік ретінде
Батырдың өмір жолын тану — өткенге көз жүгірту ғана емес, бүгінгі өмірде де жауапкершілік пен әділдікті биік ұстауға шақыру. Мұрағаттағы деректер, зерттеулер мен шығармалар оның тұлғасын әр қырынан ашуды жалғастыра береді.