Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы

Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы: құқық саласы ретіндегі орны және өзге салалардан айырмашылығы

Әлеуметтік-құқықтық салада қоғамдық қатынастарды құқықтық тұрғыдан реттеу негізгі мәселелердің бірі болып саналады. Құқықтық қатынас — субъектілердің белгілі бір объектіге қатысты құқық нормалары негізінде реттелетін байланысы. Құқықтық қатынастар туралы ілім құқықтануда кеңінен дамыған бағыттардың қатарында: Қазақстанда және ТМД мемлекеттерінде бұл тақырып бойынша көптеген ғылыми мақалалар мен монографиялар жарияланған.

Заң әдебиеттерінде құқықтық қоғамдық қатынас кейде құқық нормаларының жүзеге асу сатысы ретінде, ал кейде нормаларды іске асырудың өзі ретінде түсіндіріледі. Осыған байланысты құқықтық қатынастың мазмұны туралы пікірлер әртүрлі: бір зерттеушілер мазмұнды субъектілердің құқықтары мен міндеттері деп қарастырса, енді біреулері мазмұнды сол құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыруға бағытталған әрекеттер деп сипаттайды. Сондықтан құқық, құқықтық норма және құқықтық қатынас — өз алдына жеке заңды құбылыстар ретінде әрі өзара байланыста арнайы талдауды қажет етеді.

Негізгі ұғым

Қоғамдық қатынастардың басты белгілерінің бірі — адамдардың әрекеттерінен туындайтын және құқық нормаларымен реттелетін байланыстардың болуы.

Тарихи алғышарт

1997 жылғы 20 маусымда қабылданған «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» заң әлеуметтік қамсыздандыру құқығында жаңа теориялық тұжырымдардың қалыптасуына ықпал етті.

Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы нені реттейді?

Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы зейнетақымен және жәрдемақымен қамтамасыз етуге байланысты қатынастарды, соның ішінде оларды тағайындау, есептеу және төлеу тәртібін реттейді. Бұл сала меншік нысанына қарамастан мемлекеттік органдар, жеке тұлғалар және заңды тұлғалар арасында туындайтын қоғамдық қатынастарға құқықтық негіз қалыптастырады.

Қысқаша анықтама

Әлеуметтік қамсыздандыру құқығы — тұлғалар мен зейнетақымен қамтамасыз ету органдары арасында туындайтын құқықтық қоғамдық қатынастарды реттейтін құқық саласы.

Субъектілер және өзге құқық салаларынан айырмашылығы

Қоғамдық қатынастардың негізгі субъектілерінің бірі — жеке тұлғалар. Әлеуметтік қамсыздандыру құқығының өзге құқық салаларынан елеулі айырмашылығы — құқықтық қатынастардың пайда болуы көбіне арнайы заңдық шарттарға тәуелді. Мысалы, жалпы ереже бойынша зейнетке шығу үшін ер адамдар 63 жасқа, әйел адамдар 58 жасқа толуы тиіс (заңнамалық өзгерістер ескерілуі мүмкін).

1991 жылғы құқықтық реттеумен салыстырғанда, 1997 жылғы заңның ерекшеліктерінің бірі — зейнетақы мен жәрдемақының әртүрлі қорлардан төленуі, тағайындалуы және есептелуі.

Құқықтық қатынастың басталуы: өтініш және мерзімдер

Зейнеткер заңда көзделген жасқа жеткен соң халықты әлеуметтік қорғау органына құжаттарын тапсыру арқылы құқықтық қатынасқа түседі. Құжаттар еңбек өтілін (стажын), табысын және өзге мән-жайларды растайды.

Уәкілетті орган тапсырылған құжаттарды 10 күннен кешіктірмей қарауы тиіс.
Шешім қабылданған күннен бастап өтініш берушіге 5 күннен кешіктірмей хабарлауға міндетті.

Осы саладағы негізгі субъектілер

Зейнеткер — заңда белгіленген жасқа жеткен, өтілін және табысын растайтын құжаттары бар жеке тұлға.
Салымшы — алушының пайдасына зейнетақы жарналарын төлейтін жеке немесе заңды тұлға.
Алушы — пайдасына жинақтаушы зейнетақы қорларына жарналар төленетін және зейнетақы төлемдері жүзеге асырылатын немесе орталықтан зейнетақы төлемдері тағайындалған жеке тұлға.

Зейнетақы шарты және заңды фактілер

Салымшы мен жинақтаушы зейнетақы қоры (немесе өзге уәкілетті ұйымдар) арасындағы қатынас көбіне салымшының қорды таңдап, зейнетақы шартын жасасу құқығына байланысты туындайды.

Зейнетақы шартының мәні

Зейнетақы шарты — зейнетақы жарналары мен жинақталған қаражатқа байланысты құқықтық қатынастарды белгілеу, өзгерту немесе тоқтату туралы, бір тараптан жинақтаушы зейнетақы қоры және екінші тараптан салымшы мен алушы арасында жасалатын келісім.

Бұл түсінік Азаматтық кодекстегі шарт туралы жалпы ұғыммен үйлеседі: екі немесе одан да көп адамның азаматтық құқықтар мен міндеттерді белгілеу, өзгерту немесе тоқтату туралы келісімі шарт ретінде танылады.

Белгілеу (орнату)

Әлеуметтік қамсыздандыру құқығында бұл көбіне адамның заңда көзделген жасқа жетуі сияқты мән-жайлармен байланысты.

Өзгерту

Бір қордан екінші қорға ауысу кезінде құқықтық қатынастың мазмұны өзгеруі мүмкін (жалпы ереже бойынша жылына екі реттен аспауы тиіс).

Тоқтату

Алушының немесе салымшының қайтыс болуы, басқа мемлекетке көшуі сияқты жағдайларда құқықтық қатынас тоқтатылады.

Көпжақтылық ерекшелігі

Әлеуметтік қамсыздандыру құқығындағы құқықтық қатынастар көбіне көпжақты сипатқа ие: олар жеке тұлғалар, мемлекеттік органдар, жинақтаушы зейнетақы қорлары және заңда көзделген өзге де заңды тұлғалар арасында туындайды. Мұндай қатынастардың негізінде Конституцияда және зейнетақы заңнамасында бекітілген құқықтарды іске асыру жатыр.

Әлеуметтік қорғаудың негізгі элементтері

2001 жылғы 27 маусымда қабылданған «Қазақстан Республикасында халықты әлеуметтік қорғау» тұжырымдамасына сәйкес азаматтарды әлеуметтік қорғау жүйесі мынадай негізгі элементтерден тұрады:

1) Мемлекеттік жәрдемақы

Әлеуметтік тәуекелдерге байланысты берілетін қолдау түрлері.
2) Міндетті әлеуметтік сақтандыру

Сақтандыру қағидаты арқылы әлеуметтік кепілдіктерді қамтамасыз ету.
3) Жинақтаушы зейнетақымен қамтамасыз ету

Жарналар мен инвестициялық кіріс есебінен қалыптасатын төлемдер жүйесі.
4) Әлеуметтік көмек

Табыс деңгейі мен өмірлік жағдайына қарай көрсетілетін қолдау.

Құқық қабілеттілігі және әрекет қабілеттілігі

Құқық теориясы бойынша құқықтық қатынастар нақты тұлғалардың арасында пайда болады және олар құқық субъектілері деп танылады. Әлеуметтік қамсыздандыру құқығында қатынасқа қатысу үшін субъектілер заңда көзделген құқық қабілеттілігіне және әрекет қабілеттілігіне ие болуы қажет. Сонымен бірге, осы салада құқық қабілеттілігінің пайда болу тәртібі мен шарттары өзіне тән ерекшеліктерімен сипатталады.