Сауда келісім сөздерінің раундтары - бумалық келісімдер арқылы алға басушылыққа жол ашу
Қазақстанның Дүниежүзілік Сауда Ұйымына (ДСҰ) кіруі: өзектілік, мүмкіндіктер және талаптар
Әлемдік экономика мен халықаралық сауданың даму үрдістері бірыңғай, ашық әрі еркін жаһандық нарыққа ұмтылысты күшейтуде. Осы үдерісте Дүниежүзілік Сауда Ұйымының рөлі ерекше: көптеген тауар мен қызмет халықаралық нарық арқылы айналымға түсетіндіктен, кез келген ел үшін ДСҰ-ға мүшелік көбіне уақыт талабы ретінде көрінеді. Сондықтан Қазақстан үшін бұл мәселенің өзектілігі жыл өткен сайын арта түсуде.
ДСҰ-ға кіру Қазақстанға қандай артықшылық береді?
- Өсу перспективаларының кеңеюі: отандық өндірушілер үшін әлемдік нарықтарға шығу мүмкіндігі ұлғайып, ұзақ мерзімді даму әлеуеті артады.
- Нарыққа қолжетімділіктің жеңілдеуі: Қазақстан ДСҰ мүшелеріне берілетін режимдер мен преференцияларды пайдаланып, сыртқы нарыққа шығу рәсімдерін оңтайландыра алады.
- Уругвай раунды міндеттемелері деңгейінде экспорттау: қазақстандық компаниялар халықаралық келісілген ережелер шеңберінде тауарлары мен қызметтерін экспорттауға мүмкіндік алады.
Маңызды шарт: ДСҰ-ға кіру отандық өнімнің халықаралық стандарттарға сәйкестігін қамтамасыз етуді талап етеді. Бұл ішкі және сыртқы нарықтардағы бәсекеге қабілеттілік мәселесін күрделендіреді және жүйелі сапа инфрақұрылымын (стандарттау, сертификаттау, техникалық реттеу) күшейтуді қажет етеді.
Жұмыстың мақсаты мен құрылымы
Бұл мәтіннің мақсаты — Дүниежүзілік Сауда Ұйымының қызметін қарастырумен бірге, қазіргі кезеңде аса өзекті бола түскен Қазақстанның ДСҰ-ға кіру үдерісінің қиындықтары мен келешегін талдау.
1-бөлім
ДСҰ-ның қалыптасу тарихы және ұйымның пайда болуына ықпал еткен негізгі келіссөз раундтары.
2-бөлім
ДСҰ қағидалары мен құрылымы, СТЖК пен ДСҰ айырмашылығы, мүшеліктің артықшылықтары және басқа елдердің тәжірибесі (оның ішінде Қытай мен постсоциалистік мемлекеттер).
3-бөлім
Қазақстанның ДСҰ-ға кіру ерекшеліктері мен үрдістері: мақсаттар, міндеттемелер, ықтимал нәтижелер және салаларға әсері.
ДСҰ қалыптасуының алғышарттары: СТЖК (GATT) тарихына қысқаша шолу
СТЖК (Сауда мен тарифтер бойынша жалпы келісім) Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін халықаралық экономикалық қатынастарды реттеу мақсатында құрылған уақытша келісім ретінде пайда болды. Ол Бреттон-Вудс жүйесінің институттарымен — бүгінгі Дүниежүзілік банк пен Халықаралық валюта қорымен — қатар қалыптасты.
Алғашқы 23 мүше мемлекет кейін БҰҰ аясында жоспарланған жаңа мамандандырылған ұйым — Халықаралық сауда ұйымының (ХСҰ) жарғысын талқылаған 50 елдің қатарында болды. Жарғының мазмұны тек сауда нормаларын дамытуымен шектелмей, жұмыспен қамту, шикізат тауарлары бойынша келісімдер, іскерлік тәжірибелерді реттеу, халықаралық инвестициялар мен қызметтерді шектеу секілді мәселелерді де қамтыды.
1946–1948: тарифтерді төмендету және СТЖК-ның күшіне енуі
Соғыстан кейін протекционистік шаралардың салдарын азайтып, сауданы ырықтандыру мақсатында 1946 жылы 23 ел арасында тарифтер жөніндегі келіссөздер басталды. Бірінші раунд нәтижесінде 45 000 тарифтік позиция бойынша жалпы көлемі 10 млрд АҚШ долларына тең (сол кезеңдегі әлемдік сауданың шамамен бестен бірі) төмендетулерге қол жеткізілді.
Бұл тарифтік төмендетулер мен сауда ережелерінің жиынтығы «Сауда мен тарифтер бойынша жалпы келісім» атауын алып, 1948 жылғы қаңтарда күшіне енді. Ал ХСҰ жарғысы 1948 жылғы наурызда Гаванада өткен БҰҰ конференциясында жан-жақты келісілгенімен, ұлттық заң шығарушы органдар деңгейінде ратификацияланбай қалды.
ХСҰ неге іске аспады, ал СТЖК неге негізгі құралға айналды?
АҚШ басшылығы 1950 жылы Гаванада қабылданған ХСҰ жарғысын Конгрестің ратификациясына ұсынбайтынын ресми түрде мәлімдегеннен кейін, ұйымның қызметі тоқтады. Сөйтіп, бастапқыда уақытша сипатта болған СТЖК ДСҰ құрылғанға дейін халықаралық сауданы реттейтін негізгі көпжақты құрал ретінде сақталып қалды.
СТЖК-ның құқықтық мәтіні 1948 жылдан бері ұзақ уақыт өзгеріссіз қалғанымен, мүше елдердің өзара келісуі және тарифтерді біртіндеп қысқарту арқылы сауданы ырықтандыру бағытында елеулі ілгерілеулерге қол жеткізілді.
Сауда келіссөздері раундтары: не үшін тиімді?
СТЖК бастамасымен өткен көпжақты келіссөздер «раундтар» арқылы жүргізілді. Олардың ең ұзақ әрі соңғысы — Уругвай раунды. Раундтық формат жеке мәселелер бойынша келіссөздерге қарағанда жүйелі әрі кешенді негіз қалыптастырады.
1) Тақырыптарды біріктіру
Қатысушылар бір мезетте бірнеше бағытты қамтып, өзара ымыра табуға кең мүмкіндік алады.
2) Ішкі саясаттағы теңгерім
Кейбір «ауыр» уступкаларды жалпы «бумадағы» экономикалық және саяси пайдамен теңестіру жеңілдейді.
3) Көпжақтылықтың күшеюі
Дамушы елдердің екі ірі сауда державасының тар шеңберлі келіссөздеріне қарағанда, жүйеге ықпал ету мүмкіндігі артады.
Сондай-ақ саяси тұрғыдан сезімтал салаларды реформалау көбіне ғаламдық келісім пакеті аясында мүмкін болады. Бұған Уругвай раунды қорытындысында ауыл шаруашылығы өнімдері саудасын реформалау бағытында қол жеткізілген нәтижелер мысал бола алады.