Маркстің кілттік тезистері
Кикілжің: күнделікті тәжірибеден әлеуметтік құбылысқа дейін
Есікті ашумен қатты тарс жабу, біреудің дөрекі сөзіне ренжу немесе жақын адаммен келіспей қалып ұрысу — мұның бәрі кикілжіңге жақын жағдайлар. Егер осы мысалдардың кем дегенде бірін басыңыздан өткерсеңіз, кикілжің деп аталатын құбылыспен таныссыз.
Кикілжіңдер қазіргі қоғамның әлеуметтік және саяси өміріндегі маңызды құбылыстардың бірі. Қоғамның, топтың, тіпті жеке адамның дамуы күрделі процесс; ол үнемі жұмсақ әрі бірқалыпты жүрмейді. Қарама-қайшылықтардың пайда болуы мен олардың шешілуі — осы дамудың табиғи бөлігі.
Маңызды ескерту: қызығушылықтар мен мақсаттардың қарама-қайшылығы әрдайым кикілжіңге әкелмейді. Қарама-қайшылық пен кикілжің — бір ұғым емес.
Кикілжің қашан пайда болады?
Кикілжіңнің тууы үшін екі шарт ерекше маңызды:
- тараптар (индивидтер немесе әлеуметтік топтар) өз мақсаттары мен мүдделерінің қарама-қарсылығын сезінуі;
- қарсы тарапқа белсенді қарсы әрекет жасалуы.
Екі немесе одан да көп тарап бір-біріне белсенді түрде қарсы әрекет еткенде ғана қарама-қайшылық әлеуметтік кикілжіңнің нақты негізіне айналады. Қақтығыс дауласу, қорқыту, қауіп төндіру, тіпті физикалық күш пен қару қолдану арқылы көрінуі мүмкін.
Этимология: conflictus сөзі нені білдіреді?
Әлеуметтік құбылыстың мәнін түсіну үшін терминнің түпкі мағынасына да назар аударған жөн. Латын тіліндегі conflictus сөзі құрамдас бөліктер арқылы түсіндіріледі: con (бірге, біреумен, біреуге қарсы) және flictus / fligo (ұру, итеру, құлату).
Осыдан «қақтығыс», «дау», «күрес», «қарсы тұру» сияқты аудармалар қалыптасқан. Бұл мағына кикілжіңнің индивидтер, топтар, мемлекеттер және басқа субъектілер арасындағы қарама-қайшылықпен байланысты екенін айқындайды.
Қарама-қайшылықтардың негізгі түрлері
Қоғамдағы кикілжіңдердің объективті негізі көбіне қарама-қайшылықтардың екі кең түрімен сипатталады:
Әлеуметтік позициялар мен мүдделер
Отбасы, ұйым, аумақтық бірлік, қоғамдық қозғалыс сияқты қауымдастықтар арасындағы позиция мен қызығушылық айырмашылықтары.
Құрылымдық-саяси және экономикалық қайшылықтар
Билік институттарының әрекет формалары, экономикалық және саяси құрылымдар арасындағы қайшылықтар.
Қоғамдық өмірдің барлық салалары — экономикалық, саяси, әлеуметтік және рухани кеңістік — дифференциацияға, мүдделер қақтығысына, мақсаттардың әртүрлілігіне толы. Сондықтан кикілжіңдердің сан алуан түрінің болуы заңды.
Кикілжіңнің объектісі мен субъектісі
Кикілжіңнің объектісі — әлеуметтік ортада немесе қоршаған ортада дау тудыратын кез келген құбылыс, процесс не «нəрсе». Мысалы: жер, су ресурстары, меншік, мәдени құндылықтар, сондай-ақ бедел, престиж, басқару құқығы.
Ал субъектісі әрқашан адамдар: жеке тұлғалар және олардың бірлестіктері — отбасы, ұжым, мүдделері ортақ топтар, ұлт, мемлекет, кейде мемлекеттер коалициясы.
Жіктеудің көпөлшемділігі
Кикілжіңдерді объектісі мен субъектісі бойынша ғана емес, қарама-қайшылық сипаты, түпкі себептері, даму динамикасы, тереңдігі және ұзақтығы бойынша да ажыратуға болады. Интенсивтілігі мен қоғамдағы рөлі әртүрлі болғанымен, кикілжіңдерде ортақ заңдылықтар бар.
Кикілжіңнің негізгі себептері
Кикілжің себептері көп, бірақ оларды жинақтап үш негізгі категорияға топтастыруға болады:
Ресурстар
Ресурсқа талас ең «қарапайым» көрінгенімен, одан өрбіген кикілжіңдер күрделі әрі ұзаққа созылуы мүмкін.
Психологиялық қажеттіліктер
Достық, мойындалу, басқару ықпалы, топқа тиесілі болу, табыс пен қадір-қасиетке қажеттілік.
Құндылықтар
Сенім мен дүниетанымға қатысты кикілжіңдерді шешу қиын, өйткені олар тұлғаның өзіндік болмысына тіреледі.
Қосымша жүйелеу (мысалдармен)
- Базалық қажеттіліктер: су, тамақ, ауа және т.б.
- Бөлектендіретін құндылықтар: әртүрлі діни немесе идеологиялық ұстанымдардың сәйкеспеуі.
- Қабылдау айырмашылығы: бір жағдайды әр адам әрқалай түсінеді (мысалы, түстің реңіне қатысты дау).
- Қызығушылықтар қайшылығы: екі адамның бос уақыт жоспарына қатысты келіспеуі.
- Шектелген ресурстар: ақша, уақыт, мүмкіндік сияқты тапшылық факторлары.
- Психологиялық қажеттілік: сүйіспеншілік пен қадірленуге деген сұраныс.
Кикілжің туралы ойлардың тарихи дамуы
Адамзат өркениетінің тарихы кикілжіңдерге толы. Ежелгі заманнан бері адамдар кикілжіңтің себептерін түсінуге және оны шешудің жолдарын табуға ұмтылды. Кикілжің туралы ғылыми концепциялар негізінен XIX–XX ғасырлар тоғысында қалыптаса бастаса да, бұған дейінгі ойшылдар бұл феноменнің табиғаты, алдын алу және реттеу туралы маңызды пайымдаулар қалдырды.
Ежелгі Қытай және «инь–ян» идеясы
Б.з.д. VII–VI ғасырлардағы қытай ойшылдары даму көзі ретінде «янь» мен «инь» бастауларының күрделі өзара әрекетін көрсеткен. Жақсылық пен зұлымдық күресі мәдениет пен өнерде де кең бейнеленді.
Ежелгі Грекия: қарама-қайшылық — қозғалыс көзі
Анаксимандр дүниедегі өзгерісті апейронның тоқтамсыз қозғалысымен байланыстырды. Гераклит күресті әмбебап заңдылық ретінде сипаттап, қозғалыстың себебін қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күресінен іздеді.
Соғысқа баға беруде де айырмашылық болды: Гераклит оны «тіршіліктің әкесі» деп қарастырса, Платон — «ұлы зұлымдық» деп білді. Геродот соғыстың қасіретін бейнелеп, бейбітшіліктің табиғи құндылығын атап өтті. Эпикур қақтығыстың жағымсыз салдары адамдарды бейбіт өмірге итермелейді деп есептеді.
«Әділ соғыс» тұжырымдары
Цицерон қоғамды қорғау және зұлымдыққа жауап ретінде «әділ соғыс» тезисін ұсынды. Аврелий Августин оған соғыс жүргізушінің адал ниеті шартын қосты. Фома Аквинский мемлекеттік биліктің санкциясы болуы қажет деп толықтырды, бірақ соғысты бәрібір күнә деп санады.
Қайта өрлеу және Жаңа заман ойшылдары
Никколо Макиавелли кикілжіңді әмбебап құбылыс ретінде қарастырып, оның тек жойқын емес, сондай-ақ құраушы потенциалы бар екенін көрсетті. Эразм Роттердамский соғыстың «алыстан тәтті» көрінетінін және басталған кикілжіңнің тізбекті реакция сияқты кеңейетінін ескертті.
Гуго Гроций суверенді мемлекеттер арасындағы соғыстың мүмкіндігін талдап, кейінгі нейтралитет идеяларына негіз қалады. Френсис Бэкон мемлекет ішіндегі әлеуметтік кикілжіңдердің себептерін жүйелі талдауға жақындады.
Гоббс пен Руссо: қоғам табиғаты туралы екі дәстүр
Томас Гоббс «бәрінің бәріне қарсы соғысы» идеясын табиғи жағдай деп түсіндіріп, кикілжіңнің өзегіне теңдік пен бір объектіге бірдей үміттен туатын бәсекелестікті қойды. Ал Жан-Жак Руссо бастапқы табиғи теңдік күйінен өркениет арқылы алыстауды, кейін қоғамдық келісім арқылы үйлесімге қайта келу мүмкіндігін баяндады.
Смит, Гегель және Дарвин ықпалы
Адам Смит кикілжіңті таптарға бөліну мен экономикалық бәсекелестікпен байланыстырды. Гегель әлеуметтік поляризацияны себептердің бірі ретінде атап, мемлекеттің реттеуші рөлін жоғары қойды. Чарльз Дарвин «тіршілік үшін күрес» идеясын биологиялық эволюция механизмі ретінде түсіндіріп, бұл көзқарас кейін әлеуметтік және психологиялық теорияларға әсер етті.
Кикілжіңге екі ірі көзқарас
Аристотель–Платон дәстүрі
Кикілжің — қарсыластық пен зұлымдық; идеалда адамдар арасындағы қатынаста кикілжің болмауы керек деген ұстанымға жақын. Теңсіздік (меншік, құрмет) көреалмаушылықты күшейтеді. Аристотель себептер қатарына қорқыныш, өзімшілдік, жақтырмаушылық, менмендік, кемсіту және мінез айырмашылығын да енгізген.
Гоббс дәстүрі
Қоғам — бәсекелес индивидтер кеңістігі; кикілжің табиғи теңдіктен және ресурстардың бәріне бірдей жетпеуінен туады. Бірлесіп әрекет ету көбіне ортақ игіліктен емес, қоғамдық келісімді бұзғаны үшін жазадан қорқудан туындауы мүмкін.
Екі дәстүр де кикілжіңді біржақты түсіндіру жеткіліксіз екенін көрсетеді: адамдар бірлесуге қабілетті, бірақ сонымен бірге жеккөрушілікке, зорлық-зомбылыққа да бара алады. Тарихи тәжірибе осы күрделі шындықты дәлелдейді.
Қазіргі теорияға ықпал: Маркс және Зиммель
Кикілжің мәселесін теориялық тұрғыда тереңдетуге неміс әлеуметтанушылары Карл Маркс пен Георг Зиммель айрықша үлес қосты. Маркс әлеуметтік ұйым мен кикілжің байланысын, әсіресе экономикалық құрылым мен жекеменшік қатынастарының қоғамға ықпалын баса көрсетті.
Маркстік пайымдауда қоғамдағы құндылықтар, сенімдер, идеологиялар экономикалық «базистің» көрінісі ретінде сипатталады. Экономикалық ұйымның өзі белгілі жағдайларда төңкерістік сипаттағы кикілжің тудыратын күшке ие болуы мүмкін. Бұл жерде кикілжің көбіне ресурстардың, соның ішінде биліктің, әділетсіз бөлінуімен ұштасады және әлеуметтік өзгерістердің маңызды қозғаушысына айналады.
Маркс ұсынған логиканың өзегі
- ресурстар (әсіресе басқару құқығы) тең бөлінбеген сайын, басқарушы мен бағынушы сегменттер арасындағы мүдделер қақтығысы тереңдейді;
- көп жағдайда кикілжің әлеуметтік жүйенің ішкі құрылымынан туындайтын қайшылықтарға тіреледі;
- кәмелеттенген кикілжің әлеуметтік өзгерістердің негізгі факторына айналуы ықтимал.
Ескерту: берілген мәтіндегі «1-кесте» және оның толық мазмұны бастапқы нұсқада аяқталмағандықтан, бұл бөлім редакциялық тұрғыда жинақталып берілді.