Қазіргі заманғы экономикада бәсеке

Нақты секторды дамыту және отандық өнімнің орны

Ұлттық экономикадағы нақты сектордың дамуын қамтамасыз етуде отандық өндірушілер өнімдерін әлемдік нарық сұранысына сәйкестендіру маңызды. Бұл бағыттағы негізгі міндеттердің бірі — шығарылатын өнімнің бәсекеге қабілеттілігін күшейту.

Мемлекеттің экономикалық және азық-түлік қауіпсіздігін нығайту да сыртқы өндірушілердің ұқсас өнімдеріне төтеп бере алатын отандық тауар өндірісіне тікелей тәуелді. Табиғи, экономикалық және ұлттық ерекшеліктерімізге сай қолдағы ресурстарды тиімді пайдалану, ішкі нарықпен қатар әлемдік нарықта да сұранысқа ие тұтыну тауарларын шығару, қосылған құны жоғары өнімдер арқылы нарық үлесін ұлғайту — ел беделін арттыратын стратегиялық бағыттар.

Бәсеке ұғымы және оның қазіргі экономикадағы рөлі

Бәсекеге қабілеттілік: мазмұны және анықтамалары

Бәсекеге қабілеттілік — кез келген экономикалық объектіге тән қасиет. Тауарлар ғана емес, оларды өндіру және пайдалану жүйелері де бәсекелік талдау шеңберінде қарастырылады. Бұл — абстрактілі тұжырым емес, нақты экономикалық қызмет үшін практикалық маңызы бар өлшем.

Өнімнің бәсекеге қабілеттілігі — тұтынушы қажеттілігін жоғары деңгейде қанағаттандырып, соның нәтижесінде нарықта өз орнын таба алуы. Басқаша айтқанда, бұл — тұтынушы талғамына сәйкес келіп, сатылымды қамтамасыз ететін қасиеттер жиынтығы.

Өнім бәсекеге қабілеттілігінің негізгі құрауыштары

Кәсіпорын өнімінің бәсекеге қабілеттілігін модельдеудің мақсаты — бәсекелес кәсіпорындар өнімдері арасында нарықты бөлудің нарықтық механизмін түсіндіру. Бұл тәсіл өнім бәсекеге қабілеттілігінің қалыптасу тетігін нақтылауға мүмкіндік береді.

Бәсекеге қабілеттілікті қалыптастыратын факторлар

Бәсекеге қабілеттілік тек салыстыру арқылы анықталады, яғни бұл — салыстырмалы көрсеткіш. Бағалау кезінде тауардың белгілі бір қажеттілікті қанағаттандыру дәрежесімен қатар, тұтынушының сатып алуға және әрі қарай пайдалануға жұмсайтын жалпы шығындары да ескерілуі тиіс.

Нарықтың “қатал бағасы” және коммерциялық табыс

Бәсекеге қабілеттілік мәселесі бүгінгі әлемде әмбебап сипат алды: мемлекеттің де, өндірушінің де экономикалық және әлеуметтік өміріндегі орны оның қаншалықты табысты шешілуіне байланысты. Нарықтан ығыстырылу қаупі өндірушілерді өнім сапасын және бәсекелік артықшылықтарын үздіксіз жетілдіруге мәжбүр етеді, ал нарық нәтижені объективті әрі қатаң бағалайды.

Дамыған бәсекелестік жағдайында өнімнің бәсекеге қабілеттілігі коммерциялық табыстың шешуші факторы болады. Бұл ұғым сапа, техникалық, экономикалық және эстетикалық сипаттамалармен шектелмейді; ол сондай-ақ баға, жеткізу мерзімі, өткізу арналары, сервис және жарнама сияқты коммерциялық шарттарды да қамтиды.

Әрбір тауар нарықта қоғамдық қажеттіліктерге сәйкестігі тұрғысынан сынақтан өтеді: сатып алушы өз қажеттілігін барынша қанағаттандыратын өнімді таңдайды, ал жалпы нарық қоғамдық сұранысқа көбірек сәйкес келетін тауарларды іріктейді. Сондықтан бәсекеге қабілеттілікті бәсекелес өнімдермен салыстыру арқылы ғана нақты анықтауға болады.

Өмірлік цикл және үздіксіз зерттеу қажеттілігі

Өнім бәсекеге қабілеттілігін зерттеу оның өмірлік циклы фазаларымен тығыз байланысты түрде, үздіксіз әрі жүйелі жүргізілуі керек. Бұл бәсекелік көрсеткіштердің төмендеуінің бастапқы кезеңін уақтылы байқап, дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік береді: өнімді өндірістен шығару, модернизациялау, нарықтың басқа сегментіне көшіру және т.б.

Егер ескі өнім бәсекелік әлеуетін толық жоғалтпаған кезде жаңа өнімді іске қосу көзделсе, бұл көбіне экономикалық тұрғыдан тиімсіз болуы мүмкін. Сонымен қатар, кез келген тауар нарыққа шыққаннан кейін өзінің бәсекелік әлеуетін біртіндеп сарқып отырады. Демек, жаңа өнімді нарыққа шығару уақыты ескі өнімнің елеулі артықшылық жоғалту кезеңімен үйлесуі тиіс, ал жаңа тауардың бәсекеге қабілеттілігі озық әрі ұзақ мерзімді болуы қажет.

Салалық бәсекелестіктің қозғаушы күштері

Бәсеке факторларының деңгейлері: микро, мезо, макро

Бәсеке сипаттамаларын және оларды айқындайтын факторларды шартты түрде үш деңгейге бөлуге болады:

Бұл деңгейлер арасындағы байланыстарды түсіну талдаудың тиімді тәсілдерін таңдауға, қолда бар ресурстарды жұмылдыруға және кәсіпорындар үшін бәсекеге қабілеттілікті арттырудың стратегиялық бағыттарын айқындауға мүмкіндік береді.

Бағалық және бағадан тыс бәсеке

Экономикалық әдебиетте бәсеке әдістері бойынша екіге бөлінеді: бағалық бәсеке (бағаға негізделген) және бағадан тыс бәсеке (тұтынушылық құндылықтың сапасына негізделген).

Қазіргі нарықтарда бағадан тыс әдістердің маңызы өсіп келеді. Бұл баға қақтығысы мүлде жоқ деген сөз емес, бірақ ол бұрынғыдай айқын көрінбеуі мүмкін. Бағадан тыс бәсеке тауардың тұтынушылық құндылығын арттыру арқылы жүзеге асады және оған маркетингтің негізгі құралдары кіреді: өнімді жаңарту, сапаны көтеру, жарнама, халықаралық стандарттарға сәйкестік және т.б.

Сапа, баға және тұтынушы үшін “құндылық” теңгерімі

Кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін арттыру көбіне өнім сапасына және өндірістің ұйымдастырушылық-техникалық деңгейіне байланысты. Өнімнің бәсекеге қабілеттілігін бағалаудың әртүрлі әдістері болғанымен, олардың ортақ кемшілігі жиі байқалады: тұтынушы үшін маңызды “баға мен сапа арақатынасы” жеткілікті деңгейде ескерілмей, өнім қасиеттерінің жай жиынтығы ретінде қарастырылады.

Әр нарықтың өзіндік ерекшелігі бар: ұсыныс пен баға арақатынасы, жаңа өнімді ынталандыратын бағалық қадамдар, сондай-ақ түпкі тұтынушыға бағытталған шаралар кешені (ақпараттандыру, сервис, жеткізу, кепілдік) бәсекелік нәтижеге тікелей әсер етеді.

Өнімді нарыққа шығару: дайындық және шешуші кезең

Бәсекеге қабілетті сапаны қалыптастыру перспективалы нарықты сегменттеп зерттеуден басталады: жаңа өнімге талаптарды әзірлеу, сапалы шикізат жеткізушілерін таңдау және күшейтілген бақылау енгізу, өндірістің барлық кезеңдерін және аралық бақылауды регламенттеу.

Өнімді нарыққа шығару — аса жауапты кезең. Жаңа өнім үшін өткізу нарығын қалыптастыру қажет. Жоғары бәсекелік көрсеткіштің өзі табысты сатылымға кепіл болмайды: нәтижеге өнімнің жаңалық дәрежесі мен тұтынушы қызығушылығымен қатар, дұрыс таңдалған бағалық стратегия да әсер етеді.

Қорытындылай келе, бәсекелік күресте нарықты дұрыс әрі уақтылы бағалай алатын өндіруші ғана ұтады.