Есту сезімі
Психология туралы: ұғымы, шығу тегі және негізгі көзқарастар
Психология — көне ғылым. Оны ғылым ретінде қалыптастыруға ықпал еткен ойшылдардың бірі — Аристотель. «Психология» сөзі грек тіліндегі екі ұғымнан құралады: psyche — жан, logos — сөз, ілім. Демек, бұл — жан туралы ілім.
Жанды көзбен көрмесек те, оның бар екеніне күмән аз. Бірақ «жан деген не?» деген сұраққа адамзат әлі толық жауап бере алған жоқ. Тарихта жанның табиғатын түсіндіретін үш түрлі көзқарас қалыптасты.
1) Спиритуализм (идеализм)
Жан денеден бөлек, өз алдына дербес болмыс деп қарастырады. Қазақ арасындағы «жан ұйықтағанда серуендейді», «өлгенде ұшып шығады» деген аңыз-әңгімелер осы түсініктің жаңғырығы.
2) Материализм
Жанды дербес зат деп мойындамайды: жан — дене тіршілігінің, әсіресе жүйке жүйесі мен мидың қызметі дейді.
3) Феноменализм (эмпиризм)
Жан — ойлау, сезіну және басқа да жан құбылыстарының жиынтық атауы деген пікір.
Қалай болғанда да, жанның «не зат» екені анықталмағанымен, оның істерін, көріністерін жоққа шығару қиын. Қар үстіндегі айқын із аңның бар екенін аңғартса, жан құбылыстары да жанның барлығын білдіреді. Алайда адамзат ізін зерттеп келе жатса да, жанның өзіне толық жеткен жоқ.
Соған қарамастан, бала тәрбиесі тұралап қалмайды: жанды көзбен көріп, қолмен ұстамай-ақ, оның көріністерін мұқият бақылау жеткілікті.
Мидың қажуы және оны тынықтыру
Ми — дененің бір мүшесі. Ол жұмыссыздықтан қажығаны сияқты, шамадан тыс жұмыстан да қажиды. Үздіксіз, ретсіз жұмсай беру мидың күшін азайтып, тіпті ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін.
Неге қажиды?
- Дене не ой еңбегі кезінде мида белгілі бір «улы» өнімдер (шаршау белгілері) жиналып, қан арқылы тазартылады.
- Жұмыс тым ауыр болса, ол өнімдер көп жиналып, жүйке жүйесі қажиды.
- Қатты ой еңбегінде қан миға көбірек ұмтылып, дененің өзге мүшелері әлсіреуі мүмкін.
Тынығудың екі жолы
- 1 Жұмысты біржола тоқтату.
- 2 Жұмысты жаңарту: бір істің орнына екінші іске көшу (мысалы, оқу-жазудан кейін әңгіме тыңдау).
Балаға пайдалы тынығу
Бала ұзақ уақыт қозғалмай отыра алмайды; оны ең қажытатын нәрсенің бірі — тік отыру. Сондықтан тынықтыру дегеніміз — баланы таза ауада ойнату, қимыл-қозғалысқа түсіру, жеңіл гимнастика жасату.
Жан көріністерін жіктеу: ақыл, жүрек, қайрат
Жан құбылыстары алуан түрлі болғанымен, түп мәніне қарай үш салаға топтастыруға болады: білу (ақыл), ішкі сезім (көңіл), қайрат (ерік). Абай бұл үшеуін «ақыл, жүрек, қайрат» деп атайды.
Ақыл
Біз заттың сипатын айырамыз, құбылыстар арасындағы байланыс пен айырманы табамыз — бұл ақылдың ісі.
Ішкі сезім
Қуану, қайғыру, көңіл күйдің ауысуы — ішкі сезімнің ісі.
Қайрат
Бір істі істеуге бекіну, мақсатқа ұмтылу — қайраттың ісі.
Ақыл көріністері: әсерлену (қабылдау)
Қазіргі терминологияда әсерлену көбіне қабылдау деп аталады. Мағынасы: жүйке жүйесі әкелген әсерді жанның ұғуы, аңдауы.
Үдеріс былай жүреді: сыртқы дүниедегі зат сезім мүшелеріндегі жүйке ұштарына әсер етеді (мысалы, дыбыс құлаққа әсер етеді). Бұл әсер жүйкелер арқылы миға жетеді. Ми оянып, санада белгілі бір аңдау пайда болады — осыны әсерлену дейміз.
Әсерленудің пайда болу шарттары
1) Әсер шамасы лайық болсын. Өте әлсіз әсер байқалмайды; өте күшті әсер де қабылдауды бұзады (мысалы, тым қатты дыбыс құлақты тұндырып, анық аңдауға мүмкіндік бермейді).
2) Екі әсердің арасында уақыт болсын. Бір әсер тоқтағаннан кейін жүйке біраз уақыт қозу күйін сақтайды. Екінші әсер тым іле-шала келсе, екеуі қосылып, қасиеті өзгеруі мүмкін (мысалы, зырылдауық айналғанда бояулар араласып, біркелкі сұр сияқты көрінеді).
3) Әсер миға жетсін және зейін бағытталсын. Әсер миға жетпесе — қабылдау жоқ. Сондай-ақ зейін басқа жақта болса, әсерлену болмайды: қызық кітапқа беріліп отырғанда кірген адамды байқамай қалу осыдан.
Сын-сипаты (түрі)
Әсерленулер сезім мүшесіне қарай ажырайды: дыбыс, түс, иіс, дәм. Бір сезімнің ішінде де айырмашылық бар: ақ пен қараны, жусан мен сасыр иісін айырамыз.
Күші (дәрежесі)
Әсер күшті болса, әсерлену де күшейеді. Бірақ өсуі әрдайым тура пропорционал емес: жеңіл салмаққа аз ғана қосымша айқын сезілсе, ауыр салмаққа сондай қосымша байқалмай қалуы мүмкін.
Тоны (жағымдылығы)
Әсерленудің жағымды/жағымсыз болуы — оның тоны. Ол көбіне дененің күйін де аңғартады: денсаулық жақсы болса — әсер жағымдырақ, ауруда — көп нәрсе ұнамай қалады.
Көру сезімінің маңызы
Сыртқы сезімдердің ішінде көру сезімі ерекше орын алады. Адам өз білімінің үлкен бөлігін осы көру арқылы алады. Өзге сезімдерден келген әсерді де көбіне көзбен нақтылауға тырысамыз: дыбыс естісек, оны шығарған нәрсені көргіміз келеді.
Эстетикалық сезімге ықпалы
Әдемі түс, әсем түр, табиғаттың сұлу көріністері адамның әсемдікті сезінуін тереңдетеді. Көру сезімі — сұлулықты танудың үлкен арнасы.
Есту сезімі: шу, дыбыс және тәрбиедегі орны
Естудің құралы — құлақ. Дыбыс есту жүйкелеріне әсер етеді, әсер миға жетіп, санада есту әсерленуі туады. Есту әсерленулері екіге бөлінеді: шу және дыбыс (музыкалық тон).
Шу
Белгілі бір тәртіпсіз шыққан дыбыстар жиынтығы: желдің гуілі, судың сылдыры, жапырақтың сыбдыры, күннің күркірі.
Дыбыс (тон)
Белгілі бір тәртіппен ұйымдасқан дыбыс: ән, домбыра мен қобыз үні, адамның сөзі. Сөз аз ғана негізгі дыбыстардың әртүрлі қосылуынан құралады.
Баланың естуін дамыту
Бала шамамен 4–5 айында дыбыстың қайдан шыққанын аңғарып, сол жаққа бұрылады. Алты айында дыбысты өзі қалап тыңдай бастайды. Бір жасқа таман дыбыстарды айырып, сөзді ұғып, сөйлеу тонын да (ашулы не жылы) байқай алады. Екі жасқа қарай сөз дыбыстарын өзі айтуға машықтанады.
Баланы дыбыстан мүлде оқшаулау дұрыс емес: судың сылдыры, шөптің сыбдыры, темірдің қаңғыры, жануарлар дыбысы — бәрін ести берсін. Бала еліктегіш келеді. Сондай-ақ музыка аспаптарының үнін де біртіндеп таныту пайдалы: күй тыңдаған бала көбіне тына қалып, ынтасымен беріледі.
Бесік жырының әсері
Баланың есту сезіміне ерекше ықпал ететіндердің бірі — бесік жыры. Бала сөзін толық ұқпаса да, әуеннің күйі арқылы әсер алады. Сондықтан ана бесік қасында үнсіз отырмай, әлдилеп, жырлап отырғаны жөн.
Естудің жан тұрмысындағы орны
Есту сезімі бізді өзге адамның жан дүниесімен жақындастырады. Көз көбіне сыртқы бейнені көрсетсе, құлақ сөз, үн, әуез арқылы адамның ішкі қалпын танытады. Сондықтан «Сөйлеші, мен сені көрейін» деген тәмсілдің мәні терең.
Әсем ән мен сұлу күй адамның көңіл күйін өзгертіп, ой салуы мүмкін. Абайдың:
Құлақтан кіріп, бойды алар
Тәтті ән менен мұңды күй.
Жүрекке терең ой салар,
Әнді сүйсең менше сүй,
— дегені осы әсердің қуатын дәл бейнелейді.
Зейін (абай): түрлері
Зейін (абай) бірнеше өлшем бойынша жіктеледі:
Ерікке қатысына қарай
- Еріксіз зейін
- Ерікті зейін
Тұрақтылығына қарай
- Табанды зейін
- Табансыз зейін
Нысанына қарай
- Ішкі зейін
- Сыртқы зейін
Сұлулық (эстетика) сезімдері және тәрбиелік мәні
Табиғат пен өнердің сұлу көріністері адам жанында ләззат пен нәзік толқын тудырады: үлбіреген гүл, күңіренген орман, сылдырлаған су, кең дала, асқар тау, айлы түн, сондай-ақ ән, күй, поэзия, көркем сурет — бәрі де эстетикалық сезімді оятады.
Неге маңызды?
- Сау, дұрыс ләззат іздеуге тәрбиелейді.
- Сұлуды сүюге, көріксізден жиренуге үйретеді.
- Жақсылыққа ұмтылдырып, жамандықтан тыйылуға ықпал етеді.
Сондықтан баланың эстетикалық сезімін тәрбиелеу қажет: сұлулықты сүйген адам тазалықты сүйеді, ал тазалық денсаулыққа да жақындатады.
Қайрат (ерік): ұғымы, түрлері және маңызы
Ақыл арқылы біз сыртқы дүниені танимыз, ішкі сезім арқылы көңіл күйді бағалаймыз. Ал адамның тағы бір маңызды қуаты бар: ол — қайрат (ерік). Қайрат — бір істі істеуге немесе істемеуге саналы түрде ұмтылу.
Дегенмен адамда қайрат қатыспай, еріксіз атқарылатын әрекеттер де бар: импульстік әрекет, рефлекс, инстинкт сияқты.
Қайраттың басқыштары
- Тартылу
- Ұмтылу
- Тілеу
Өмірдегі орны
Қайрат адам өмірінде аса маңызды: ол дене мен жан әрекетін тәртіпке келтіріп, белгілі жолға салады. Қайратсыз зейін де толық болмайды. Ішкі сезімге ықпалы да зор: мысалы, лап еткен ашуды басуға да қайрат қажет.
Кітапты араб жазуынан көшіріп, баспаға дайындаған; түсініктемесі мен соңғы сөзін жазған — Ұлықман Әбілдаұлы.